Dat het lichaam van Christus een grote verscheidenheid aan leden kent, behoeft geen betoog. Maar hoe ga je als mensen met en zonder verstandelijke beperking binnen die gemeenschap met elkaar om? Een spannende vraag, ontdekte theoloog en orthopedagoog Tjerk Bos.

(Lees ook: ‘Een dove kun je bijvoorbeeld de handen opleggen‘, over Hart van Vathorst).

tekst Sjoerd Wielenga beeld Johanne de Heus

“Gastvrijheid is een bijzondere gave van de mensen hier”, zegt Tjerk Bos over de verstandelijk beperkte bedienden in grand café De Ontmoeting in Amersfoort. Hij heeft een zwak voor “mensen in de marge”, zoals hij ze zelf noemt. Als huismeester van een asielzoekerscentrum leefde Bos drie jaar samen met asielzoekers, hij raakte bevriend met Yoereck, een dakloze Poolse alcoholist en werd uitgenodigd op een verjaardag van Karel, een man met een verstandelijk beperking die hij voor zijn studie interviewde. “Karel had lak aan mijn professionele distantie.”

‘Ik praat met ernstig beperkten nooit over ‘de kerk’, maar wel over Jan en Marie die erin zitten.’

Ook ontstond er een vriendschappelijke relatie met de doofblinde Delano die hij begeleidde en met wie hij uitsluitend via tast kan communiceren. Eens per maand trekken ze een zaterdag met elkaar op. Als het aan Bos ligt, zijn het de leukste zaterdagen van het jaar. “Hij geeft mij een vertraging van tijd en daarmee rust. Ons contact is altijd lichamelijk; met geen enkele vriend ben ik zo close. Dat heeft iets heel kwetsbaars en moois.” Maar soms kan hun manier van omgang ook ongemakkelijk zijn. “In de snackbar kroop hij eens bij mij op schoot. Ik voelde alle ogen op ons gericht. Want het is spannend en beladen. Er deden toen net veel verhalen van misbruik de ronde. Maar om contact te maken, moet je op een zuivere manier nabij zijn.”

Downvrije samenleving

Bos wil zich laten verrassen door mensen met een beperking, maar wil tegelijkertijd niet “naïef-romantisch” zijn. “We hoeven elkaar niet dood te knuffelen”, zegt hij daarover. De vraag hoe gemeenteleden met en zonder beperking samen kunnen leven, houdt hem al jaren bezig. Bij de christelijke vereniging van zorgaanbieders Reliëf rondde hij onlangs een project af waarin hij de participatie van verstandelijk beperkten in de kerk, de zorg en de samenleving onder de loep nam. Bos concludeert onder meer dat krimpende kerken moeite hebben extra inspanning te verrichten op het gebied van gastvrijheid richting mensen die ‘anders’ zijn. Tegelijkertijd zou de visie op participatie voor mensen met een verstandelijke beperking in kerken de afgelopen decennia verbeterd zijn. In z’n algemeenheid, zegt Bos, zijn christenen oververtegenwoordigd als vrijwilligers voor mensen met een verstandelijke beperking.

Het project van Bos komt niet zomaar uit de lucht vallen. De discussie die kortgeleden oplaaide rondom de Downtest, waarmee zwangere vrouwen kunnen besluiten hun ongeboren kind te laten aborteren, doet velen de wenkbrauwen fronsen. Is dit een nieuwe stap op weg naar een Down-vrije samenleving? De dieperliggende vraag die zich opdringt, is die naar de positie van kwetsbare mensen in kerk en samenleving.

‘Dus als iemand met Down ouderling wil worden: waarom niet?’

Een andere ontwikkeling die de vragen van Bos urgentie geeft, is de voorzichtige belangstelling waarin de ‘theologie van de beperking’ zich mag verheugen. Onlangs verscheen bij uitgeverij Boekencentrum Zalig de zachtmoedigen, een bundel opstellen van de Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas en De Ark-oprichter Jean Vanier. In De Ark wonen mensen met en zonder beperking samen.

En een derde component die het project-Bos actueler maakt dan ooit: een paar kilometer van het Amersfoortse grand café staat het gloednieuwe complex Hart van Vathorst, waarin sinds maart dit jaar een kerk, verschillende zorginstellingen en een kinderdagverblijf onder een dak zijn gehuisvest (zie kader). Bos: “Deze hybride vorm van kerk en zorg is heel gedurfd. Er is een gemeenschappelijke voordeur en een centrale hal waar gemeenteleden en bewoners elkaar tegenkomen. Ze kunnen elkaar niet ontlopen. Het gaat dus over vertrouwen.”

Niet vanzelf

Op papier klinken zulke samenlevingsvormen prachtig. Maar Tjerk Bos weet dat samenleven niet vanzelf gaat. 

Wat staat er op het spel?

“De cruciale christelijke vraag is: durf je macht te delen? Want anders dan de rest van de samenleving, zegt de christelijke gemeenschap: wij kijken naar iedereen als het lichaam van Christus. Daarbinnen past geen uitsluiting. Jezus zelf had een zwak voor mensen in de marge. Hij zette het kind in het centrum, ging om met prostituees en tollenaars. Het kwetsbare vormde bij Jezus altijd het middelpunt. Het christelijk geloof zal zich derhalve altijd laten voeden door kwetsbare mensen. De kerk zorgt niet alleen voor hen, maar laat zich ook door hen voeden. Dus als iemand met Down ouderling wil worden: waarom niet? Volgens 1 Korintiërs 12 zijn de meest kwetsbare delen het belangrijkst in het Lichaam. Die opvatting heeft iets van rebellie.”

Wat houdt de theologie van de beperking eigenlijk in?

“Stanley Hauerwas liet zich inspireren door De Ark en benadrukt: samenleven moet je doen, anders snap je niet waar het over gaat. Er is spanning tussen het ideaal en de praktijk, tussen zorgen voor en leven met. Je kunt daar heel idealistisch over doen, maar je hebt vooral mensen nodig die het lef hebben in die spanning te leven. 1 Korintiërs 12 is de sleuteltekst. Wie zijn de ‘meest kwetsbare delen’? Ben ik dat zelf of is dat de ander? De Ark-oprichter Jean Vanier stelt dat samenleven met mensen met een verstandelijke beperking hem zicht op zijn eigen kwetsbaarheid en wonden geeft. Hij vindt het opvallend dat er nooit een kerkleer is geweest die begint met de zwakste delen van het Lichaam. Misschien moet je wel ‘gek’ zijn om die als uitgangspunt te nemen. Het komt er dus op aan de zaken om te draaien. Dat beperkten, vluchtelingen of depressieve mensen worden uitgesloten, zegt niet alleen iets over hen, maar ook over de samenleving. Hoe komt het dat we in een samenleving leven die mensen uitsluiten? In hoeverre kan Delano andere rollen spelen dan die van cliënt? En ik andere rollen dan van professional?”

Wat is er nodig?

“Het antwoord is complex: we hebben een heel hoog tempo in de samenleving en vergeten te vertragen. Daardoor zie je veel van waarde over het hoofd. Het is spiritueel verdiepend om te vertragen, aandacht te hebben. In kloosters weten ze dat al eeuwen. Een ander element is dat fysiek contact door technologie minder belangrijk is geworden. Door internet hoef je elkaar niet meer altijd te zien. Maar mensen met ernstig meervoudige beperkingen hebben niet zoveel met techniek. Die geven liever een knuffel. Ze hebben ook niet zoveel met instituten, maar wel met mensen die deze belichamen. Ik praat met hen nooit over ‘de kerk’, maar wel over Jan en Marie die daar in zitten. God wordt zichtbaar in het lichaam van een mens, Jezus. De kerk gelooft dat ze het lichaam van Christus is.”

De diversiteit van mensen met en zonder beperkingen levert in de gemeente ongetwijfeld leuke momenten op, maar kan ze niet ook voor onrust zorgen?

“Mijn kapster vertelde me eens dat een man met een beperking altijd vrolijk in haar winkel klanten begroette: ‘Goedemorgen, hoe is het met u?’ Soms drupte er dan wat kwijl uit zijn mond op de pasgewassen haren van die dames. De kapster zei tegen me: ik wil dat niet in mijn zaak. Begrijpelijk. Schurende verhalen moeten verteld blijven worden. Daar moet je niet overheen toeteren met romantische ervaringen. Maar: hier stopt het niet. Want voor de ander ben jij heel vreemd. Ik bezocht eens een viering waarin voorafgaand aan het gebed gelegenheid was voorbede aan te vragen. Mensen met een beperking vroegen voor van alles gebed, variërend van een ziek konijn tot hun oma. Daarna volgden heel indringende voorbeden van mensen zonder beperking. Je ziet dus dat de eersten heel ontwapenend de drempels wegnamen voor de laatsten. Tegelijkertijd kan het inderdaad ook irritant zijn: een vrouw die andere gemeenteleden slaat, rondloopt of gaat liggen. Voor sommige mensen is misschien een-op-eencontact wel veel beter dan in een grote kerk zitten. Het lichaam van Christus is waar twee of drie mensen samenkomen in Zijn naam.”

Uw werkgever Reliëf wil een beweging op gang brengen rond het thema ‘samen leven’. Hoe moet zo’n beweging eruitzien?

“We geloven dat de toekomst van bezielde zorg ligt in het samenleven van mensen met en zonder beperkingen. Verschillende bestuurders van zorgaanbieders, kerkverbanden, maar ook wetenschappers en politici zijn hierin geïnteresseerd. De stem van mensen met een verstandelijke beperking moet nadrukkelijk een plek krijgen in de ontwikkeling van activiteiten die participatie en erkenning bevorderen. Het opsporen, vertellen en analyseren van verhalen en praktijken waarin ontmoeting en gezamenlijke betekenisgeving staat centraal. We werken vanuit het kleine, lokale en kwetsbare, juist omdat dit zicht kan geven op belangrijke waarden die in onze huidige samenleving onder druk staan. De marge is zo slecht nog niet.

 

Wie is Tjerk Bos?

Tjerk Bos (1980) is bachelortheoloog en orthopedagoog. Hij werkte bij zorgaanbieder Bartiméus als woongroepbegeleider met mensen met aangeboren doofblindheid. Later was hij actief bij De Ark Gouda, onderdeel van l’Arche International. Nu werkt hij als stafmedewerker bij Reliëf, een christelijke vereniging van zorgaanbieders. Daar rondde hij onlangs het project ‘Verder met participatie in kerk, zorg en samenleving voor mensen met een verstandelijke beperking’ af.

 

One thought on “Verstandelijk beperkten in de kerk

  1. Mooi verhaal, maar ik zoek naar het ‘nieuwe’ en meer schurende…Vinden bijvoorbeeld mensen met een ernstige beperking het wel fijn in een gewone kerk, waar ze in een hoek staan te wachten tot het voorbij is zonder er iets van mee te krijgen?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *