C.S. Lewis en J.R.R. Tolkien waren vrienden. En schrijvers van bestsellers. Het een kon niet zonder het ander. Hun vriendschap heeft een stempel gedrukt op hun meesterwerken.

tekst Arie Kok

Jack en Tollers noemen ze elkaar. Op een ochtend in 1936 zitten de vrienden in Jack Lewis’ werkkamer in Magdalen College in Oxford. Jack staart over de tuin en het hertenkamp. Tollers spreekt over het belang van sprookjes. Dat zijn volgens hem geen kinderverhalen. Een goed sprookje geeft je zicht op de wereld van de Geest. “Binnenkort geef ik college over die kwaliteit van sprookjes. Ik snoep van de verhalen die de diepte van ruimte en tijd laten zien.”

‘Het is een vriendelijk, bleek, snelpratend kereltje. Doet geen vlieg kwaad, heeft alleen een flinke zet nodig’

Het is kop!

Jack knikt instemmend, zuigt aan zijn pijp en kijkt zijn vriend aan. “Goede sprookjes zijn als dromen die je een sensatie geven die je nooit eerder beleefde. Ze vergroten je idee van wat mogelijk is in de menselijke ervaring. Weet je, Tollers, ik denk dat we die verhalen zelf zullen moeten schrijven. We hebben verhalen nodig zoals jouw De Hobbit, maar dan met het heroïsche van je verhalen over de oorlogen van Gondolin en Goblin. Een van ons moet een verhaal schrijven over reizen door de tijd, de ander over ruimtereizen. Laten we tossen. Kop, jij schrijft over reizen door de tijd; munt, jij probeert ruimtereizen. Ik doe het andere.” Tolkien knikt instemmend en grinnikt in zichzelf. Jack tast in zijn broekzak en gooit een muntje omhoog. “Het is kop!”

Kolenbijters

Hun eerste kennismaking vindt plaats na een collegiale vergadering in 1926 op Merton College in Oxford, de stad waar beiden jarenlang studeren en werken. Lewis loopt niet over van bewondering als hij die avond in zijn dagboek schrijft: ‘Het is een vriendelijk, bleek, snelpratend kereltje. Doet geen vlieg kwaad, heeft alleen een flinke zet nodig.’ Daarbij komt dat Tolkien katholiek is, voor Lewis als geboren Ulsterman (Noord-Ierland) niet direct gemakkelijk te accepteren. Tolkien richt de docentenleesgroep De Kolenbijters op over IJslandse sagen en mythen. Lewis doet mee als beginner, omdat hij op dat moment nog geen IJslands leest. Hij heeft vanuit zijn jeugd altijd al grote interesse gehad in mythen en sagen en ziet in de zes jaar oudere Tollers, die op dat moment net twee semesters hoogleraar Angelsaksisch is, een mentor. Al snel beginnen ze elkaar persoonlijk te ontmoeten, waarbij Tollers zelfgeschreven verhalen aan Jack voorleest. Hij ervaart Jacks belangstelling als bemoediging, maar plannen voor publicatie heeft hij niet.

Inklings

De Kolenbijters houden ermee op als alle belangrijke IJslandse sagen gelezen zijn. Maar Tollers en Jack blijven elkaar ontmoeten. Nu neemt Jack meestal het initiatief. Er schuiven meer mensen aan: Hugo Dyson, Owen Barfield, Jacks broer Warren en veel later de dichter Charles Williams. Elke dinsdagochtend zitten The Inklings, zoals ze de groep al snel noemen, rond de open haard in de pub Eagle and Child en op donderdagavond op Jacks kamer in Magdalen College. Ze drinken wat en dan haalt een van de leden een manuscript uit zijn tas en begint te lezen. De anderen reageren, geven complimenten, maar vooral ook kritiek. Tollers komt al snel met De Hobbit op de proppen en Jack brengt zijn eerste versies van The Pilgrim’s Regress in. Laten worden de Narnia-verhalen en In de ban van de ring door de mangel gehaald. Vooral de bespreking van Narnia zorgt voor spannende momenten. Tollers vindt dat Jack een ongeloofwaardig verhaal heeft geschreven, met wezens die niet tot één werkelijkheid kunnen behoren.

God, de verteller, komt in zijn eigen verhalen binnen, in de vleeswording en draait een tragische situatie om in een vreugdevolle afloop

Grote scheiding

Jack was uitgesproken, nadrukkelijk aanwezig en het middelpunt van The Inklings. Tollers was een trouw lid, veel bescheidener en wat teruggetrokken en sober. Toch had hij een sterke invloed op Jack. Een gesprek met Tollers, in aanwezigheid van Dyson, is beslissend voor Jacks bekering tot het christelijk geloof. Jack heeft de neiging om vraagstukken vooral rationeel te benaderen, waarmee hij het geloof lang van zich afhoudt. Toch is hij ook een man met een sterke verbeeldingskracht, van jongs af bezig met sprookjes en verhalen. Die twee kanten krijgt hij in zichzelf maar moeilijk bij elkaar, maar Tollers laat hem zien dat verstand en verbeelding twee kanten van dezelfde medaille zijn, vooral als het gaat om het Evangelie. Het zijn de beste voorbeelden van storytelling uit de geschiedenis. Tegelijk zijn het verslagen van een ware gebeurtenis. God, de verteller, komt in zijn eigen verhalen binnen, in de vleeswording en draait een tragische situatie om in een vreugdevolle afloop. Op een avond in 1929, tijdens een wandeling door de tuin van Magdalen, dringt die conclusie diep tot Jack door. Het leidt tot zijn definitieve keuze voor het christelijk geloof. In de jaren die volgen zal hij veel mythen schrijven die gebaseerd zijn op het christelijk geloof, waarvan De grote scheiding de bekendste wordt. (Op de pagina’s 70 tot 73 gaat Tjerk de Reus dieper in op Lewis’ kijk op mythen.)

Bekroning

Lewis schrijft zijn ruimtereizen, deel een van de trilogie verschijnt in 1938. Ook de reizen door de tijd komen er, maar worden postuum gepubliceerd. Tolkien zal de geschiedenis ingaan als de auteur van de bestseller In de ban van de ring. In 1997 roepen lezers de trilogie uit tot beste boek aller tijden, tot groot verdriet van het recensentengilde. Ze blijven het kinderverhalen vinden. Na 2000 volgt de bekroning met drie topfilms en beleven ook de Narnia-verhalen en De Hobbit een opleving met bioscoophits. In 1961 beveelt Lewis zijn vriend aan bij het Nobelprijscomité, maar de prijs wordt niet toegekend. Pas in 2012 wordt bekend dat ze het ‘slecht proza’ vonden.

Noot: Het gesprek tussen Tolkien en Lewis is een vrije weergave, gebaseerd op het boek Tolkien en C.S. Lewis. The Gift of Friendship van Colin Duriez. Verder was het boek Tolkien: mens en mythe van Joseph Pearce, vertaald door Marc Schaeffer, een belangrijke bron voor dit artikel.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *