Geen varkensvlees, gescheiden wasbakken en allerlei hygiënevoorschriften. Voor ons lijken de joodse wetten rond eten een heidens karwei. Maar wie zich erin verdiept ontdekt de bijzondere waarde van bewust eten.

tekst Arie Kok beeld Jaco Klamer

‘Aan tafel!’ Een uitspraak die voor joden nogal wat inhoudt. De tafel is voor hen als het ware het altaar uit de tempel geworden. Men eet er, leest er uit de Tora en andere heilige geschriften en ontvangt er gasten, in het bijzonder die minder bedeeld zijn. Zo is de tafel een plek van verzoening, waar de relatie tussen God en mens verstevigd wordt.

Deze regels heffen lunchen uit boven het gewone en maken er een godsdienstige zaak van

Met name voor het eten zijn er gedetailleerde voorschriften. In de Tora moeten we ze zoeken in Leviticus 11 en Deuteronomium 14. De bijbelgedeelten beschrijven gedetailleerd welke dieren wel en welke niet mogen worden gegeten. Herkauwende dieren met gespleten hoeven mogen bijvoorbeeld wel worden gegeten. Varkens dus niet. En bloed eten is sowieso uit den boze, dat is al door Noach verboden. Maar ook voor ander voedsel zijn er nauwkeurige voorschriften, die in latere tijden door de rabbijnen zijn vastgelegd in de Talmoed en de Midrasj. Om de regels goed te kunnen houden, wordt er door de rabbijnen jaarlijks een zogenaamde kasjroetlijst samengesteld, waar alle producten op staan die in de winkels te krijgen zijn en als koosjer gelden.

Een bron van vrijheid

Voor ons kan de joodse visie op eten ‘wettisch’ overkomen. Rabbijn Harold Kushner gaat daar in zijn boek Op het leven! uitgebreid op in. Hij laat zien dat het koosjer leven begint met de constatering dat God mensen maakte, omdat er aan Zijn schepping iets ontbrak: wezens die uit vrije keuze voor het goede konden kiezen. Mensen kunnen meer dan louter hun instincten volgen, ze kunnen zelf in vrijheid kiezen te doen wat God van hen vraagt. Wetten zijn in de joodse opvatting een bron van vrijheid. Ze houden je begeerten in bedwang, maar binnen die beperkingen kan er volop, zonder teveel nadenken, gevierd en genoten worden.

Spijswetten laten bij uitstek de vooruitstrevendheid van het jodendom zien. Toen particuliere en ongeregelde slacht nog gemeengoed was, werden eeuwen geleden de joodse slagers al aan strikte regels onderworpen. Er is nu de neiging de koosjere slacht als dieronvriendelijk en achterlijk te zien, maar de essentie is dat de mens verantwoordelijk is voor het dier. Hij heeft de plicht de slacht zo zorgvuldig mogelijk uit te voeren. De mens staat centraal en krijgt de opdracht respect te hebben voor het dier. De koosjere slachter moet dan ook een aan God toegewijd mens zijn, die een stevige opleiding krijgt voordat hij aan de slag mag.

Aandachtig aan tafel

Als je bij een orthodox gezin te eten bent genodigd, wordt je gevraagd je handen op rituele wijze te wassen door met een bekertje je handen te overspoelen. Dit eeuwenoude ritueel heeft hen, met name in de Middeleeuwen, veel levens gekost. Doordat joden als enige deze hygiëneregel in acht namen, trokken epidemieën vaak aan hun deuren voorbij. Dat maakte dat ze beschuldigd werden het drinkwater vergiftigd te hebben en zo de pest en andere vreselijke ziekten te verspreiden. Pogroms en andere narigheid was vaak het gevolg. In de praktijk betekent het wassen van je handen dat je niet direct aanvalt, maar je eerst goed voorbereid en daarna met aandacht aan tafel gaat.

Een joods huis is altijd makkelijk te herkennen aan de keuken, die dubbel is uitgevoerd. De twee wasbakken vallen direct op, maar ook van het serviesgoed is een extra set. De vleeskant wordt gescheiden van de zuivelkant. Basis daarvoor is de regel uit Deuteronomium dat het kalf niet gekookt mag worden in de melk van zijn moeder. Kushner legt uit dat het al een concessie aan de menselijke begeerte is dat een jong dier gedood mag worden om zijn vlees. ‘De wreedheid daarvan wordt nog vergroot als je dat vlees combineert met de melk die de moeder van het dier produceerde om het te voeden.’ Bovendien, zegt Kushner, zijn we verleerd waar ons voedsel vandaan komt, doordat we het verpakt en wel bij de supermarkt kopen. Deze regel maakt je bewust van de herkomst van vlees en zuivel.

Gehoorzaamheid

Er worden vaak beweringen gedaan over de zin van spijswetten. Ze zouden extra gezond zijn, of hygiënisch, of bedoeld om het leven in de woestijn zonder koelkast aan te kunnen. Kushner verwerpt deze opvattingen. ‘Er is niets intrinsiek slechts aan het eten van varkensvlees of zeekreeft, en er is niets intrinsiek moreels aan het eten van kaas of kip. Maar doordat de joodse leefwijze ons eten, ons slapen en onze arbeid onderwerpt aan regels, geeft zij onze meest alledaagse en meest aardse bezigheden een diepere betekenis en maakt zij stuk voor stuk tot een kans God gehoorzaam of ongehoorzaam te zijn. Als een niet-jood een snelbuffet binnenloopt en een cheeseburger bestelt, dan luncht hij gewoon. Maar als een jood hetzelfde doet, doet hij een theologische uitspraak. Daarmee spreekt hij uit dat hij de regels van de joodse spijswetten niet als bindend voor hem aanvaardt. Maar of ze nu worden gehouden of geschonden, deze regels heffen lunchen uit boven het gewone en maken er een godsdienstige zaak van. Als u dat met uw eten kunt doen, hebt u iets belangrijks gedaan.’

Blijft er voor een jood weinig over om te genieten? Kushner adviseert eens in een weekend op zaterdag een niet-joods bruiloft en op zondag een joodse te bezoeken. ‘En vergelijk dan de houding tegenover voedsel, de hoeveelheid ervan, de variatie, en hoe men het zich laat smaken.’ Zodra je de grenzen hebt bepaald van wat is toegestaan en verboden, kun je jezelf laten gaan en genieten zonder je te hoeven afvragen of je misschien iets verkeerds doet. Keuzes maken doet dus genieten, zeker als het om eten gaat. Je doet het met aandacht en maakt het daarmee tot iets gewijds.

De citaten van Harold S. Kushner komen uit zijn boek Op het leven! een loflied op het joodse leven en denken.

Zegt een katholiek priester tegen een bevriende rabbijn:

‘Je weet niet wat je mist door geen spek te eten. Waarom zou God iets zo heerlijks hebben geschapen als Hij niet wilde dat de mensen ervan zouden genieten? Wanneer probeer je eens een stukje?’ Waarop de

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *