Een crisis is oordeel van God en vraagt om bekering, zegt Bram van de Beek. “Maar in tijden van crisis zoeken mensen naar troost – en varen valse profeten wel”, stelt hij. Ter evangelische zijde, “waar men geen crisis kent”, maar ook in de gevestigde kerken, “die zich geen raad meer weten met oordeel”. 

tekst Bram van de Beek

De coronacrisis vergroot dingen in de maatschappij uit. Dat is ook zo met het verschil in betrokkenheid bij evangelische groepen en gevestigde kerken. Klassieke kerken doen hun best om via livestream of andere manieren mensen toch bij de diensten betrokken te houden, maar vaak is het tobben. Het is een wonder dat blijkbaar meer mensen online gaan dan er voorheen fysiek naar de kerk gingen. Bij de evangelische gemeenten, zeker de grote zoals Mozaïek in Veenendaal, is dat heel anders. 

Zouden de gevestigde kerken iets van deze megakerken kunnen leren? Die waren al helemaal ingesteld op het gebruik van alles wat de moderne elektronica biedt en de overgang van fysieke aanwezigheid naar online was voor de professionele technici zo voor elkaar. En de inhoud van de samenkomst leent zich er uitstekend voor. De swingende show en de moderne media gaan samen, maar bij een traditionele eredienst val je achter het scherm in slaap. Voor evangelische groepen is de coronacrisis nauwelijks een crisis, zoals niets een crisis voor hen is. Zulke dingen zijn eerder uitdagingen of kansen door God je gegeven. 

Daarmee vergroot de coronacrisis ook het fundamentele probleem van de evangelische groepen: dat ze geen crisis kennen. En dan crisis niet alleen als probleem waarmee we geen raad weten, maar ook in de letterlijke betekenis: oordeel. Zo worden in de Bijbel rampen gewoonlijk geduid. Aan dit basale gegeven doen de uitzonderingen zoals het boek Job niets af. Een crisis is oordeel van God en vraagt om bekering. Nemen we deze crises ter harte? Sinds het begin van het millennium hebben we 9/11 gehad. Daarna kwam de tsunami, toen de bankencrisis en nu corona. Reden genoeg tot boete en omkeer. Is dat de oorzaak dat mensen naar megakerken gaan: massaal zich afwenden van de ingeslapen gevestigde kerken en een gemeente zoeken die de tekenen der tijden verstaat? Integendeel, de megakerken geven ons gelegenheid om ons los te zingen van de wereld en haar leed. Daar heerst geen crisis, maar vrijheid en vreugde. En door de moderne vormgeving kun je het thuis meebeleven, veel meer dan een klassieke kerkdienst met gebrekkige techniek. Megakerken varen wel bij de crisis, net als maaltijdbezorgers. Als je er niet naartoe kunt, dan krijg je het thuis op de bank. En Amos, de boer uit Tekoa, die volgens de moderne mensen in Betel met hun overweldigende religieuze bijeenkomsten niet weet wat er in de wereld gaande is en hoe je de mensen moet aanspreken, herhaalt nog maar weer eens zijn refrein: ‘Maar jullie hebben je niet bekeerd.’ Moeten we soms wachten tot de rampen die zich aan de mensen in Afrika en Azië voltrekken de hele wereld in chaos storten? 

Bekering, wat is dat? De Bijbel is daar helder over – nabij u is het Woord om dat te doen – gerechtigheid doen. De Heer navolgen, die het recht der armen gelden doet. Niet economy first of ons eigen land of continent eerst. Die stemme, roepend uit de verte, smekend en klagend. Ongekend onrecht – maar daar is nog geen kabinet over gevallen.

Ook de gevestigde kerken staan met twee linkerhanden in de crisis. Zij kunnen ook niets met een oordeel van God

Evangelischen lezen veel in de Bijbel, maar daarbij worden alleen teksten gebruikt die ons passen, die ons blij maken, troosten, vrijheid geven, en al het andere wat mensen wensen. Dat ze daarbij totaal uit het verband worden gerukt doet er niet toe. De Bijbel is vol oordeel, lijden van gelovigen, crisis, vragen, met in het centrum het kruis. Daarmee is de radicale scheidslijn tussen de kerk en evangelische groepen al gegeven: ze lezen de Bijbel niet, alleen een collectie teksten die hun past voor de bevrediging van hun religieuze behoeften. En in een tijd van crisis zoeken mensen naar troost – en varen valse profeten wel.

Schapen zonder herder

Alles lijkt op het eerste gezicht bijbels en orthodox, je kunt de teksten erbij zoeken, maar alles wordt gestuurd door mijn verlangens, mijn behoeften. Het staat dwars op het Oude en Nieuwe Testament en de basisbelijdenis van de kerk, waarin de ontmoeting met God confronterend is, de mens in zijn ontluistering laat zien, waardoor redding een onuitsprekelijk wonder, een gave van God is. Het geheimenis wordt iets wat van ons is, het wordt profaan, op het niveau van de muziek van Radio 3. Een karikatuur misschien, maar daar komt het wel op neer.

Nu kan men dit aan de mensen verwijten die naar zulke groepen toe gaan. Maar moeten de gevestigde kerken zich niet afvragen of zij daar niet heen gaan omdat zij schapen zonder herder zijn. De gevestigde kerken staan met twee linkerhanden in de crisis. Zij kunnen ook niets met een oordeel van God. Ze zijn alleen maar krampachtig bezig om te redden wat er te redden valt van het gewone kerkelijke bestaan. Gaven zij maar een heldere boodschap over corona in het licht van de Schrift. Ze geven geen duidelijkheid. Ze zijn alleen maar gewend om op de winkel te passen waar toch al steeds minder mensen in geïnteresseerd waren. Dat juist de kerk in de crisis een indringende boodschap heeft, klaar en helder, komt niet in hun gedachten op. Daarom zoeken mensen naar andere klaarheid – ook al is dat kwakzalverij. Het valt de mensen niet te verwijten, net zoals zieken die geen enkele baat meer vinden bij de reguliere geneeskunde, elke mogelijkheid zoeken. Als er dan iemand is die met een heel andere methode de grootste beloften biedt, grijp je die met beide handen aan. De fout zit niet bij hen die naar hen toe gaan. Ze zijn hoogstens naïef. De fout zit bij hen die van zoekende mensen misbruik maken met mooie beloften, waarin ze misschien zelf ook geloven. Niet elke kwakzalver is een bedrieger. De meesten zullen echt denken dat het helpt. En de therapie die religieuze kwakzalvers voorstellen, is oneindig veel prettiger dan de harde boodschap van een goede arts die zegt dat je je levensstijl totaal moet omgooien. Waar vind je die boodschap nog in de kerk?

‘In de evangelische kerken zijn het geen ánderen om je heen, maar praisevee om de show te maken’

Niet alleen de relatie met God wordt gestuurd door onze eigen verlangens. Dat geldt ook voor de verhouding tot de mensen. Evangelische groepen lijken sterke gemeenschappen. Maar het zijn gemeenschappen van gelijkgezinden. De anderen bevestigen jou. En in de enthousiaste praise-samenkomsten van de megakerken is het nog sterker: je kunt je helemaal uitleven juist door de aanwezigheid van de anderen. Wie die anderen echt zijn, doet er niet toe, net zomin als de ander naast je in het stadion. Wat hun strijd en zorgen zijn, is niet relevant. Ze zijn aanwezig om de sfeer van praise op te zwepen, en hoe enthousiaster, hoe beter. Het zijn geen ánderen om je heen, maar er is praisevee om de show voor jou te maken. 

Bram van de Beek beeld Niek Stam

Er is dus geen kerk: een volk van God dat Hij heeft geroepen om samen Christus na te volgen, samengebracht door zijn verkiezend handelen. De kerk is een gemeenschap van mensen die God samenbracht, omdat Hij daar al vóór hun geboorte voor koos. God gaat in alles aan ons vooraf en de kerk gaat aan ons vooraf. Die gegeven gemeenschap strookt vaak allerminst met je eigen wensen, integendeel, de anderen blijken inderdaad anders. Ze geven je problemen, die jouw leven problematisch maken. En God blijkt anders dan jouw wensen: Hij geeft je een coronacrisis en troost je dan niet, maar laat zijn licht erover schijnen met een profetische oproep die je leven pas echt op z’n kop zet. Bij de evangelischen is alles vanuit de menselijke keuze en de menselijke interesse bepaald: ik kies voor de Heer. Ik voel me aangesproken. Ik kan me uiten. Ik mag helemaal mijzelf zijn. God aanvaardt mij zoals ik ben. Ik ga naar de groep die mij past. Evangelischen zijn moderne mensen. De kerk past daar niet bij. In de kerk bepaalt de gemeenschap met God en de mensen je identiteit en die gemeenschap heb je niet zelf gekozen. In de kerk vieren we de gemeenschap met God in de objectiviteit van de sacramenten, van de doop en de eucharistie, met het Woord van God dat over ons wordt uitgesproken, dat we aanhoren en dat ook waar blijft als we niet luisteren. Dit zegt God over ons – of wij ons er nu door aangesproken weten of niet. 

Parasieten van het christendom

De hedendaagse evangelische beweging is een variant van de vele stromingen naast de kerk vanaf het begin van haar bestaan die de mens centraal stellen. Zij zoeken een christendom naar de menselijke maat, passend bij menselijke verlangens en idealen, zonder confrontatie met de Heilige God die ons als goddelozen redt. In de latere boeken van het Nieuwe Testament zijn dat de vroege gnostici (‘Ze waren van ons niet, anders waren ze niet bij ons weggegaan’, zegt Johannes), in de tweede eeuw voegen zich de marcionieten bij hen. In de middeleeuwen zijn er de katharen, later de dopersen en met het groeien van de betekenis van de individuele mens in de westerse cultuur groeit ook het aantal stromingen waarin dit type godsdienst expressie vindt. Ze zijn in hun tijd vaak sterk vertegenwoordigd, soms zelfs dominant, totdat de cultuur een draai maakt en de stroming uitsterft, tot een nieuwe variant, passend bij een nieuwe culturele tendens, het stokje overneemt. Soms houdt een aspect het vuur brandende, zoals bij de evangelicals in de zuidelijke staten van Amerika, waar jongens die als losers uit de burgeroorlog kwamen hun waardigheid ontleenden aan het feit dat ze reborn Christians waren en daarmee kunnen de achtergestelde blanken nog steeds hun identiteit bevestigen. Deze stromingen zijn wel de stiefkinderen van het christendom genoemd. Ze horen bij het christendom, maar ze zijn door de officiële kerken nooit aanvaard. Je zou deze ook de parasieten van het christendom kunnen noemen: ze gebruiken bepaalde aspecten van het christelijk geloof voor hun eigen doeleinden, maar weigeren hun identiteit in te leveren bij de deur van de kerk. Juist vanwege dit pseudo-karakter heeft de kerk veel geïnvesteerd om ze te ontmaskeren, want ‘wat heeft Jeruzalem met Athene te doen?’ Dat is niet gericht tegen de heersende filosofie, maar tegen stromingen die zich christelijk noemen maar zich aanpassen aan de dominante cultuur, zoals de huidige evangelischen aan de individuele vrijheid van de mens.

‘Het ergste is als de kerk ter wille van het getal de evangelische stroming gaat na-apen. Dan heb je helemaal niets eigens meer te bieden’

Bram van de Beek

Kan de kerk niet van de evangelischen leren? Zij weten immers mensen te trekken, vooral jongeren. Zij weten in de crisis mensen aan te spreken. Zij weten wat nodig is om door de crisis heen te komen. Veel meer houdt deze stroming de kerk een andere spiegel voor: daarin ziet de kerk in deze groepen haar eigen gezicht. Ook de kerk is geneigd de cultuur te absorberen. Ook in de kerk wordt de Bijbel selectief gelezen. Ook in de kerk is men geneigd Gods oordelen niet op te merken en durft men mensen niet met een harde boodschap te confronteren. En juist daar waar men meent dat men daaraan ontkomt, moet men extra oppassen. Veel van wat reformatorisch heet, is niet anders dan een bevestiging van de eigen identiteit met behulp van een subjectivistische variant uit het verleden, net als bij de evangelicalsin het zuiden van de Verenigde Staten. Er is niet voor niets een wederzijdse sympathie tussen die twee op te merken. En het ergste is als de kerk ter wille van het getal de evangelischen gaat na-apen. Dan heb je helemaal niets eigens meer te bieden en verdwijnt de klandizie vanzelf.

Bram van de Beek is emeritus hoogleraar Symboliek aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

13 thoughts on “De evangelische kerken kennen geen crisis

  1. Goed artikel, om te herlezen en te herkauwen en te bespreken…. ga ik doen, met m’n kinderen die zich overigens niet thuisvoelen in het Mozaiek.
    Ik heb over dit onderwerp een mooie preek gehoord op 13 december uitgezonden door omroep Friesland, misschien een idee om die predikant: Jan Willem Nieboer eens te intervieuwen? Hij geeft ook een Theologische cursus voor gemeenteleden, samen met andere predikanten zag ik.
    vriendelijke groet, Carla Barmentlo, Veenendaal

  2. L.S.
    Het artikel van de heer Van de Beek doet me het abonnement op uw blad ernstig heroverwegen: wat een oppervlakkig en veralgemeniserend verhaal, met een geheel onjuiste en verwerpelijke veroordeling van een levende en vrome kerk als Mozaïek, die ik als goed gereformeerde toevallig van binnen ken. Stuitend om zo’n artikel te lezen, vol met aannames en negativiteit, ook naar onze traditionele kerken toe. Zulk een schrijvers zou u zeker in Coronatijd moeten weren en niet op deze wijze een platform geven.

  3. Bram van de Beek is een eigenzinnig en inspirerend theoloog die vaak op scherpe wijze een orthodox-christelijk geluid laat horen, maar zich nooit laat vangen in kerkelijke hokjes. Ik mag dat wel, hij zet je tenminste aan het nadenken. 
In De Nieuwe Koers haalt hij deze maand hard uit uit naar evangelischen. Die “lezen de Bijbel niet, alleen een collectie teksten die hun past voor de bevrediging van hun religieuze behoeften”. Het is generaliserend natuurlijk, maar niet geheel onwaar. Evangelischen zijn inderdaad moderne mensen en hebben over het algemeen een beperkt beeld van wat de kerk daadwerkelijk een ‘gemeenschap’ maakt. (Niet dat de gevestigde kerken er veel beter afkomen bij Van de Beek: “Ze zijn alleen maar krampachtig bezig om te redden wat er te redden valt van het gewone kerkelijke bestaan”. “En het ergste is als de kerk ter wille van het getal de evangelischen gaat na-apen. Dan heb je helemaal niets eigens meer te bieden en verdwijnt de klandizie vanzelf.”)
    Kortom, Van de Beek is beschouwend, kritisch, oordelend (en dat is niet per se iets slechts) en meent dat een profetisch geluid noodzakelijk is. Bekering is noodzakelijk, schrijft hij. Maar in welke richting vermeld hij niet. Wat heb je dán te bieden, vraag ik mij af?
    Paulus schrijft in 1Kor14:2: “Iemand die profeteert, spreekt tot mensen, en wat hij zegt is opbouwend, troostend en bemoedigend.” Het artikel van Van de Beek is veel geschreeuw en weinig vol. Het mag van mij wel wat profetischer…

  4. Ik vraag me af wat de reden is dat dit zo opgeschreven en gepubliceerd word.
    Het doet mij pijn en maakt me boos als ik lees hoe er geschreven word over allerlei kerken en stromingen.
    In het hele stuk lees ik weinig kennis van het onderwerp en ik vind het zeer kwalijk dat er zo geoordeeld wordt.

  5. Scherpe analyse, die voor een deel wel hout snijdt, maar ook de nodige nuances behoeft. Het is mij allemaal te eenzijdig. Allereerst is het oordeel (krisis, scheiding brengen) van God altijd gericht op herstel. Ik mis in het hele verhaal de blijde boodschap, waar bij God het oordeel altijd mee gepaard gaat. Wat is dan de blijde boodschap die de gevestigde kerken wel zouden brengen en waar de evangelischen aan voorbij zouden gaan? God wil scheiding brengen tussen vlees en Geest en dat wil hij zowel in de gevestigde kerken als in de evangelische kerken doen. Laat Van de Beek dus allereerst preken voor eigen parochie, voordat hij met de vinger gaat wijzen. Juist het wijzen met de vinger en de ander veroordelen is wat we immers uit ons midden weg zouden moeten doen (Jes.58:9).

    Verder is er wat de inhoudelijke boodschap betreft weinig verschil tussen de gevestigde kerken en de evangelische kerken. Het is juist het juk van met de vinger wijzen en de ander het ‘oordeel’ aanzeggen dat in beide kringen de basis vormt van de verkondiging. Wij mensen zijn van nature zondaren en hebben vergeving van zonden nodig, om aan het oordeel van God te ontkomen. Deze boodschap hebben mensen vanuit de gevestigde kerken gewoon meegenomen naar de evangelische beweging. Hoewel de buitenkant er in de evangelische kerken er wat gelikter uit mag zien, het gaat ten diepste om dezelfde boodschap.
    Wat betreft zijn opmerking over de gnostici, de marcionieten, de katharen en de dopersen slaat Van de Beek de plank dan ook echt volkomen mis. Ik zou zeggen, was het maar waar dat dit geluid meer te horen was in de evangelische kerken. Niets is minder waar.
    We zullen als christelijke kerk en of dat nu binnen de gevestigde kerken of daarbuiten is weer jonge wijn in nieuwe zakken moeten gaan schenken. Het veroordelen van het vlees op grond van de wet houdt volgens Paulus verband met een ‘ander evangelie’, dat ons onder de vloek houdt (Galaten). Het oordeel van God, waarin hij scheiding maakt tussen vlees en Geest, is van een heel andere orde. Het is gericht op de Geest (Christus in ons) en niet op het vlees en de wet. Op nieuwe in plaats van oude ‘zakken’. Misschien moeten we onze oren eens te luister leggen bij wat de gnostici, de katharen en de wederdopers door de eeuwen heen ons hebben willen vertellen. De kerk heeft deze wind die steeds weer opnieuw opsteekt altijd de kop ingedrukt. Het zou zo maar kunnen dat door het vingerwijzen van de kerk der eeuwen naar deze stromingen door hen als ketters weg te zetten, de duisternis in stand wordt gehouden. Misschien doet Van de Beek er wijs aan om zijn uitgestoken vinger terug te trekken.
    “Het oordeel begint bij het huis Gods; als het bij ons begint, wat zal dan het einde zijn, als wij ongehoorzaam blijven aan het evangelie Gods?” (1 Petrus 4:17).

  6. De theoloog redeneert hier vanuit een vooringenomen stelling die tekort doet aan niet alleen de Evangelische beweging maar tevens aan de Schrift. Immers, de oordelen, als je het al zo wilt zien, gaan over de wereld en niet over de gemeenten. Jammer, erg venijnig en onheus.

    Het word helemaal bizar als deze meneer hautain de Evangelische beweging ‘de parasieten van het christendom‘ gaat noemen in zijn schrijven. Zijn gebazel over ‘de kerk’ en hoe hij die als “de enig ware” neerzet (immers, de rest van de gelovigen doet het niet goed in zijn ogen?) is van een ongekende hoogmoed. Ik viel bijna van mijn stoel dat dit soort opvattingen er nog steeds zijn…

  7. Interessant artikel, voor mij als evangelische christen. Ontzettend subjectief geschreven voor een theoloog. Ik mis de context.
    Onder andere de kerkgeschiedenis van Bram van de Beek. Dat hij de evangelische beweging noemt in de vroege kerkgeschiedenis tezamen met de gnostici en daarna met de marcionieten vind ik niet correct en ook niet te staven.
    De Evangelische Beweging heeft haar christelijke geloofsfundament in de drie-eenheid. Dat in tegenstelling met de gnostiek in de vroege eeuwen.
    Met betrekking tot de Marionieten, zij waren aanhangers van een christelijke leer die door Marcion in de tweede eeuw werd verkondigd. Marcion verwierp het OT en beschouwde de brieven van Paulus als vervalsing.
    De heer Bram van Beek mag van mij aantonen over welke kerken hij het heeft hier in Nederland binnen de Evangelische Beweging. Ik neem immers aan dat hij gedegen onderzoek heeft gedaan naar de fundamentele waarheden van deze kerken. Daarnaast wil ik uiteraard niet de algehele inhoud van zijn artikel als negatief verklaren.
    De kerk van Christus is de kerk van alle tijden zoals dr. L. Praamsma zo mooi omschrijft in zijn boeken over kerkgeschiedenis.
    Ik zou het prettig vinden als hierover een rectificatie verschijnt tenzij ik het uiteraard verkeerd zie dan graag reactie.
    Mvg
    William Boné

  8. Goedemorgen, wat wordt er met reacties gedaan? Zomaar verwijderd zonder enige toelichting? Kunt u mijn reactie per e-mail naar mij sturen? Ik heb het zelf namelijk niet opgeslagen.
    Bij voorbaat dank.
    Mvg, Peter Overduin

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *