Dierendag valt dit jaar op een zondag. Reden genoeg om over dieren te preken, vindt de Tilburgse hoogleraar Johan Graafland. Onlangs verscheen zijn boek over dieren in de Bijbel. ‘We lezen fináál over dieren in bijbelteksten heen. We letten teveel op ons persoonlijke zielenheil’

tekst Sjoerd Wielenga

Bij prof. dr. Johan Graafland thuis kun je niet om dieren heen. Beeldjes van een eend, olifant, leeuw, panter en poezen en een groot schilderij met zebra’s sieren de woonkamer. Zit hier een dierenliefhebber? Hij grinnikt. “Ik vind dieren een mooi onderdeel van de schepping. Ook houd ik erg van huisdieren.” Graafland heeft zijn nieuwe boek En God schiep; Over dieren en rentmeesterschap dan ook “in dierbare herinnering” opgedragen aan zijn voormalige huisdieren Carro, Quintas, Zoef, Lopertje en Takkie. En aan het konijn in de tuin: Twinkie. De econoom, theoloog en ethicus onderzoekt in het boek hoe de Bijbel over dieren spreekt en wat dat betekent voor vandaag.

“Mijn vader liet spontaan psalm 84 zingen toen er een musje door de kerk vloog”

U constateert dat christenen vrij weinig aandacht hebben voor dieren. Hoe verklaart u dat?

“Uit wetenschappelijk onderzoek waar ik bij betrokken was, blijkt dat evangelische en reformatorische christenen het minst de morele plicht voelen om biologische of fair trade-producten aan te schaffen. Christenen uit de linkerhoek van de Protestantse Kerk – zeg maar de klassieke Trouw-lezers, CDA-stemmers en NCRV-leden –  scoren het hoogst, hoger dan niet-religieuzen. Hoe komt dat? Bij reformatorischen en evangelischen is het geloof gericht op het persoonlijk heil: je eigen geestelijk leven met de hemel in het vooruitzicht. Charitas – zending en sociale hulpprojecten – krijgt in deze kringen meer aandacht dan bij andere groepen. Maar dierenwelzijn blijft dus achter. In gereformeerde bondsgemeenten – waar ik zelf toe behoor – wordt er ook nauwelijks over gepreekt. Dierendag zou een goede aanleiding zijn. En sowieso: als er dieren in de tekst voorkomen – en dat is héél vaak het geval – zou de predikant dat even moeten benoemen.” Graafland steekt met verbaasde ogen zijn handen in de lucht. “Nu wordt er fináál overheen gelezen. Er wordt niet eens over gerept! We letten teveel op ons persoonlijke zielenheil.”

Musje in de kerk

Zijn vader, wijlen prof. dr. C. Graafland, was daarin als gemeentepredikant in Amsterdam creatiever, herinnert Graafland zich met een twinkeling in de ogen. “Er vloog tijdens de preek een musje door de kerk en dat trok de aandacht van de gemeente. Toen liet mijn vader spontaan psalm 84 zingen over de mus die zijn huis vindt in de tempel.” Graafland verwijst ook naar Engeland, waar de katholieke theoloog Andrew Linzey hoogleraar ‘theologie en dieren’ is. “Dat is wel heel specialistisch, maar in Nederland zou het als thema heel goed onder een leerstoel ethiek passen.”

Komen er veel dieren in de Bijbel voor?

“Jazeker! Het gaat dan over de zorg voor dieren, maar ook over het lijden van dieren door toedoen van mensen. Tijdens de zondvloed sterven niet alleen mensen, maar ook dieren. Dieren hebben part noch deel aan de zonden van de mensen, maar toch werkt de straf van God op mensen door op dieren. Dat verklaart het lijden van dieren. Mensen hebben jegens hen dus een verantwoordelijkheid.”

Wat betekent dat concreet?

“In deze gebroken werkelijkheid kun je alleen kleine stapjes zetten. Het afschaffen van dieren als voedselbron is op grond van de Bijbel niet aan de orde. Het is Bijbels gezien geen morele plicht om vegetariër te worden. Adam en Eva waren dat overigens wel, ze aten op Gods bevel zaaddragende boomvruchten. Pas na de zondvloed zegt God expliciet dat mensen dieren als voedsel kunnen gebruiken. In het vervolg van de Bijbel zie je daar geen verandering in; daaruit leid ik af dat we nog steeds vlees kunnen eten. Maar het ideaal was de situatie in het paradijs waar dieren niet hoefden te lijden omdat ze opgegeten werden. Dat het nu wel mag, heeft te maken met de gebrokenheid van de wereld. Het is dus een second best-oplossing, vegetarisch eten is first best.”

In Jesaja 11 lezen we het toekomstvisioen over de wolf die vreedzaam naast het lam ligt en het kind dat zorgeloos in een slangenkuil graait. Maar nadat Jezus is opgestaan uit de dood, eet hij nog vis met zijn leerlingen. Wringt het niet dat een opstandingsmens tóch een dier doodt?

“In zekere zin wringt dat. Maar je kunt je afvragen of Jezus op dat moment een prototype was van het toekomstige leven. Hij was op dat moment in déze wereld met de gebruiken die daarbij horen. Genesis 1 en Jesaja 11 sluiten bij elkaar aan als het gaat om dieren die vreedzaam samenleven. Het gaat om het rijk van God in de toekomst. Ik heb bewondering voor vegetariërs, maar de Bijbel geeft dus geen aanleiding om dit als een plicht op te vatten.”

“Tegenwoordig hebben we een klamboe, dus hoef ik minder muggen dood te slaan”

De Bijbel geeft er geen aanleiding voor, maar de voedselketen waar veel dieren onder lijden misschien wél.

“Zo redeneert bijvoorbeeld Peter Singer (een atheïstische filosoof die dierenrechten op de agenda zette; Graafland noemt hem in zijn boek, SW). Als het dier niet al teveel lijdt bij het slachten en tijdens het leven ook in zekere mate gelukkig is, is Singer niet principieel tegen de vleesindustrie. Maar praktisch is hij dat wel, omdat in de praktijk dieren wel een ellendig leven hebben waar hij niet aan bij wil dragen. Je kunt als christen dus om pragmatische redenen een vegetarische levenshouding hebben. Zo’n houding kan een signaalwerking hebben naar de vleesindustrie: ‘Pas op, als je ons niet weet te overtuigen dat je op een verantwoorde manier met dieren omgaat, dan stoppen we met vlees eten’. Zelf eten wij thuis gematigd vlees en kopen wij het bij de biologische slager.”

Transformatie

Deskundigen stellen dat het onmogelijk is dat een wolf en een lam samenleven. Of dat dieren in het paradijs elkaar niet opaten. In het ecologische systeem geldt immers: het is eten en gegeten worden. Dieren ontkomen er niet aan om elkaar op te eten.

“Het eindtijdbeeld van Jesaja 11 is een andere orde dan die we nu kennen. Ik geloof dat God als Schepper bij machte is om een ándere werkelijkheid te scheppen dan onze werkelijkheid. Het roofkarakter van dieren zal dan dus getransformeerd worden. We kunnen het ons niet voorstellen. Vergelijk het met de opstanding van Jezus, dat kan biologisch ook niet. Maar God als schepper kan dat wel. Hij kan het leven opnieuw scheppen.”

Niet het dier, maar de mens is volgens de Bijbel de kroon van de schepping. Heeft dat invloed op onze benadering van dieren?

“Zeker. Als mens naar Gods beeld met de macht om de schepping te beïnvloeden, ben je dus verantwoordelijk om de schepping goed in stand te houden. Dat betekent juist niet dat je dieren dan maar moet verwaarlozen en enkel als productiemiddel mag gebruiken! Ik was verrast dat de Bijbel relevanter is dan de filosofie van dierenactivisten, die stelt: de mens is ook een dier, dus we zijn allemaal gelijk. Dan stel je dierenleed gelijk aan mensenleed en ontken je een groot verschil tussen mensen en dieren. De Bijbel spreekt over redelijke vermogens van mensen. Wij zijn dankzij ons verstand in staat om onze omgeving te beïnvloeden. Daarom dragen wij ook meer verantwoordelijkheid. Dieren kunnen dat in veel beperktere mate.”

Zijn dieren ook naar Gods beeld gemaakt?

“Alle dieren drukken iets uit van hun Schepper, maar minder dan mensen. Omdat Hij dieren maakt, zijn ze alleen om die reden al een uitdrukking van Hem. Ze loven God voor wie Hij is; puur door te zijn wie ze zijn. Maar ze kunnen ook eigenschappen uitdrukken. De mier, zegt Spreuken, is ijverig. Dat drukt een menselijke én een goddelijke eigenschap uit. Dus de mier is qua ijver beelddrager van God. Het is dus niet goed om een mier zondermeer bewust dood te trappen. Bij het doden van muggen moet je een afweging maken. Als je daardoor minder slaapt en overdag slechter functioneert, kun je ‘m gerust doodslaan. Bovendien is het een agressief beest; hij valt je aan. Maar een spin pak ik met een wc-papiertje op en zet hem buiten de deur. Die loopt vrolijk verder.” Lachend: “Maar tegenwoordig hebben we een klamboe, dus hoef ik minder muggen dood te slaan. Dat scheelt!”

Aaargh!

Wat zegt het dat God zichzelf vergelijkt met dieren?

“Het laat zien dat de schepping niet compleet is zonder dieren. In een dierentuin hoorde ik eens het gebrul van een leeuw: aaargh! Dat is zo indrukwekkend. Dat Jezus een leeuw wordt genoemd zegt iets over de kracht van Jezus. Hij wordt ook lam genoemd, een tegenovergesteld en aanvullend beeld dus. Als God wordt vergeleken met een beer, zegt dat iets over Zijn kracht en ontzagwekkendheid. Tegelijk wordt God in Deuteronomium een zorgzame arend genoemd en Christus vergelijkt zichzelf als een hen die haar kuikens beschermt. De Heilige Geest presenteert zich als duif, een beeld van vrede. En de Bijbel spreekt over de duivel als slang en draak.”

“Jezus is de grootste redder van dieren geweest”

In opdracht van God moesten dieren sterven bij de offerdienst. Waarom liet God zijn eigen schepsels lijden?

“Het voorkomen van lijden van dieren is geen absoluut gebod. Het verzoenen van de schuld in de offerdienst was belangrijker. In de agrarische economie van destijds was een dierenoffer logisch. Bovendien kreeg het dier een hoge bestemming omdat het waardig werd geacht om als zoenoffer voor mensen te dienen. Bij de huidige discussies over ritueel slachten zie je dat niet-gelovigen geen oog hebben voor de godsdienstige waarde ervan. Dan staat dús enkel het leed van het dier centraal. Christenen moeten respect hebben voor joden en moslims omdat wij weten dat de consumptie van vlees ook geestelijke betekenis heeft, ook al geloof je zelf dat het dierenoffer dankzij Jezus achterhaald is en het onderscheid tussen reine en onreine dieren niet meer geldt. De vraag is wel of moslims en joden een dier zo moeten slachten als nu. Kan het niet pijnlozer, bijvoorbeeld met een spuitje? Ik vraag mij af of godsdienstige vormen altijd hetzelfde moeten blijven als er zich nieuwe technische mogelijkheden voordoen waarbij het doel – dat er geen bloed overblijft in het lichaam van het dier – op een pijnlozer manier kan worden bereikt. Het gaat immers om de geestelijke betekenis en voor zover ik weet, wordt onverdoofd slachten niet expliciet geboden in de Bijbel.

Werden met het offer van het lam Christus alleen mensen verlost of ook dieren?

“Er zijn juist heel veel dierenlevens gespaard door het plaatsvervangend offer van Jezus, omdat het offeren van dieren overbodig heeft gemaakt. Dus daarin klinkt wel degelijk dierenwelzijn in door. Jezus is daarmee ook de grootste redder van dieren geweest.”

Twinkie

Wie diervriendelijk wil consumeren, kan moedeloos worden. Het gaat immers niet alleen om vleesconsumptie, maar ook om leer van dierenhuiden dat bijvoorbeeld gebruikt wordt voor de omslag van bijbeltjes en schoenen. Make-up wordt getest op dieren. Zitten we niet gevangen in een dieronvriendelijk systeem?

“Ons economisch systeem is op concurrentie ingesteld; alles moet zo goedkoop mogelijk en dat gaat ten koste van dierenwelzijn. We leven dus in een gebroken wereld. Sommige dingen zijn onontkoombaar. Maar je blijft verantwoordelijkheid dragen. Zo dragen er, na allerlei acties, tegenwoordig nog nauwelijks mensen bont. Mensen kunnen hun gedrag dus aanpassen. Christenen kunnen op verschillende niveaus invloed uitoefenen. Wie dieren heeft, moet goed voor ze zorgen. Consumenten hebben de verantwoordelijkheid om na te denken over de gevolgen van hun aankopen voor de keten. Het is steeds beter traceerbaar hoe de keten in elkaar steekt en in hoeverre dieren te lijden hebben. Je kunt als consument niet meer zeggen: ik weet van niets. Er is voldoende informatie beschikbaar. Ook heeft je stem op een politieke partij invloed en veeteelthouders kunnen via hun brancheorganisaties invloed uitoefenen. En als het gaat om medicijnen die getest worden op dieren, is het belangrijk dat er gekeken wordt naar alternatieven.”

Graafland kiest zijn woorden zorgvuldig. Als ethicus wil hij niet te gemakkelijk algemene uitspraken  doen over wat wel en niet goed is. “Voordat ik een afgewogen oordeel kan vellen, wil ik een totaalbeeld hebben van de kosten, de belangen, de alternatieven, enzovoorts. Voor mensen met een kleine portemonnee is biologisch vlees kopen bijvoorbeeld lastig. Maar als je een goed salaris hebt, is het moeilijk om géén biologisch vlees te kopen. Een afweging ligt dus altijd aan de context!”

Hij wijst naar buiten waar het konijnenhok staat. Hij heeft met gaas de tuin afgebakend, zodat Twinkie vrij door de tuin kan lopen. Maar in het voorjaar ging het dier – wellicht geïnspireerd door de achternaam van het baasje – gangen graven door de rozentuin. Daar was Graafland toen heel boos over. Lachend: “Dierenwelzijn heeft dus een zekere kostprijs.”

N.a.v.  Johan Graafland: En God schiep; Over dieren en rentmeesterschap, Royal Jongbloed, € 12,50

8 thoughts on “‘De mier is een beelddrager van God’

  1. Dieren als beeld van God is pure nonsens!
    Onbewust God eren vanuit instinct is nog geen beeld!
    De mens is enige het beeld en gelijkenis van Schepper God! (de dieren ieder naar zijn eigen aard!
    De mens kreeg ook de opdracht God”s schepping, incl. dieren te beheren.
    Het beeld van God betekent dat de mens als enige in de schepping een menselijke geest heeft. Dieren hebben naar hun aard wel een ziel ,m aar geen geest.
    Prediker 3:21 Wie bemerkt, dat de adem der mensenkinderen opstijgt NAAR BOVEN(naar God) en dat de adem der dieren neerdaalt NAAR BENEDEN in de aarde?!
    Is het gebed van Jezus naar Zijn Vader in Mat. 11:25 hier van toepassing?
    Toen hief Jezus een gebed aan en zei: Ik dank U, Vader, Heer van de hemel en de aarde, dat Uj deze dingen voor wijzen en verstandigen verborgen hebt, doch aan kinderen geopenbaard.

    Shalom.

    1. Mooi juist dat het woord beelddrager wordt gebruikt. De schepping geeft in ieder stukje/onderdeel iets weer van haar schepper.
      En ik moet zeker opmerkzaam worden wanneer de schepper (kunstenaar) zelf deze creaties als voorbeeld gebruikt om zichzelf te laten begrijpen en om Zijn eigenschappen uit te drukken door mij te laten kijken naar beelden die mijn hersenen (hoe vermogend of onvermogend dan ook) wél kunnen bevatten. Daardoor helpt Hij me een ‘beeld’ van Hem te vormen via gedragingen/eigenschappen van dieren. (Psalm 91 vind ik daar een krachtig voorbeeld van).

      Ik ben blij met ieder stukje beeld van God waarin Hij voor mij zichtbaar wil zijn/worden en door mij ontdekt wil worden. En tegelijkertijd Zijn liefde voor dieren openbaart en hiermee een appèl doet op mij om die liefde te delen en te begrijpen.
      Op die momenten bepalen de dieren voor mij een stukje ‘beeld’ van God

  2. Dominee Graafland, hartelijk bedankt voor bovenstaand stuk, dat uit mijn hart gegrepen is! En een grote troost in mijn liefde voor dieren, die zo te lijden hebben in deze wereld is o.a. Kolossenzen 1: 15: “…. (Jezus Christus) Dewelke het Beeld is des onzienlijken Gods, de Eerstgeborene aller kreaturen” (statenvertaling). Uw boek ga ik kopen.
    Van harte een gezegend 2016 toegewenst!
    Tineke Dekker.

  3. Ik geloof ook dat dieren de compensatie zullen krijgen voor leed wat ze op aarde ondervinden en direct naar de hemel gaan. Aangezien zij geen zondebesef hebben, zijn ze al gered. Dit is een bemoedigende tekst:
    Romeinen 8; 19-21 Ook de schepping verlangt vurig naar de openbaarmaking van de kinderen van God. Want zij is onderworpen aan een zinloos* bestaan, niet omdat zij het zelf wil, maar door de wil van Hem* die haar daaraan onderworpen heeft. Maar zij is niet zonder hoop, want ook de schepping zal verlost worden uit de slavernij van de vergankelijkheid, en delen in de glorierijke vrijheid van Gods kinderen.

  4. ik ben erg blij met dit interview met dominee Graafland Al ruim 40 jaar eet ik geen vlees , en bijna nooit vis. Ik heb gewerkt voor een natuurorganisatie en doe daar nu nog vrijwilligerswerk. Probeer op deze manier een kiezeltje bij te dragen aan het bewustzijn van mensen om mij heen . Hopelijk komt er eens een ommekeer in het denken van mensen over hoe je met dieren behoort om te gaan. Veel inspiratie wens ik ds. Graafland bij zijn bezigheden. in de gemeente en voor het dierenwelzijn. Ds Hans Bouma is u wel bekend denk ik?

  5. De Naam van de Schepper is ELOHIM.

    Genesis hoofdstuk 1.
    De schepping in 6 dagen: De mens is gemaakt op de zesde dag van de schepping.
    Genesis 1 vers 29.
    En ELOHIM zei: “Hierbij geef Ik alle zaadvormende gewassen
    op de hele aardbodem aan u en alle bomen met zaaddragende vruchten;
    zij zullen u tot voedsel dienen.

    De zevende dag: Genesis 2 vers 1-3.
    Genesis 2 vers 1.
    Zo werden de hemel en de aarde voltooid en alles waarmee ze toegerust zijn.

    De zeven dagen op de aarde zijn: zondag, maandag, dinsdag, woensdag, donderdag, vrijdag
    en zaterdag.

    Uit Hebreeën 4 vers 3: – Toch was ELOHIM’s werk al klaar
    vanaf de schepping van de wereld.-

    Genesis 1 vers 29 is het plantaardige voedsel voor de mens: mannelijk en vrouwelijk.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *