De omstandigheden in vluchtelingenkamp Moria op het Griekse eiland Lesbos brengt kinderen tot zelfmoordpogingen, overheden kunnen geen beterschap bieden en steeds meer ngo’s zien er geen gat meer in. Ondertussen blijven vluchtelingen de oversteek wagen en is een politieke oplossing ver weg.

tekst Felix de Fijter beeld Niek Stam

Iemand heeft geprobeerd het laatste woord weg te krabben, maar het is niet gelukt: welcome to prison, gekalkt in grote zwarte letters, is het eerste wat vluchtelingen lezen, als ze aankomen in Moria. De cijfers wisselen voortdurend – en de Griekse overheden communiceren lagere aantallen dan hulporganisaties – maar momenteel verblijven er naar schatting zo’n 7.000 vluchtelingen in en om het kamp. In containers en in tenten. De maximale capaciteit is 3.100, waarmee Moria volgens de kampleiding de meest dichtbevolkte plaats ter wereld is. Ongeveer een derde van de inwoners is minderjarig. 350 kinderen zijn alleenstaand; hebben niemand. Vijftig jonge, alleenreizende kinderen wonen samen in een afgesloten deel van het kamp, de jongste is acht jaar oud.

Open riolen maken de hygiëne op kamp Moria er niet beter op.

Direct naast Moria is een stuk grond ‘gekraakt’, waar zo’n 1.500 mensen wonen. Daar, in The Olive Grove, is geen politietoezicht, amper sanitair en eindeloos veel vuilnis. Het heeft gehoosd, gisteren. Zoals het al de hele week noodweer is. Bruin ontlastingswater gutst door het open riool de helling af. Veel tenten lopen onder op het ongelijke terrein. Een Somalische man verzamelt keien en stenen in de modder, om een dammetje aan te leggen rondom zijn drijfnatte tent. Alireza, een jongen van 16 uit Afghanistan, laat op zijn telefoon een filmpje zien van gisteravond: overstromende emmers en teilen naast de hompen schuimrubber die voor een slaapplaats moeten doorgaan. Zijn vader stookt vlak voor de ingang een rokerig houtvuur, z’n twee dochters zitten naast hem; hun natte schoenen rondom de vuurplaats. Ze delen hun tent, twaalf vierkante meter groot, met een ander gezin. “Alles is nat. Het is niet vol te houden”, zegt Alireza. Zijn broer (18) heeft het tot Duitsland geschopt. “Daar willen wij ook naar toe.”

“Nu de winter in aantocht is, zie je al het hout verdwijnen”, zegt Beitske Kooistra. Ze is als coördinator van de psychosociale support werkzaam voor de Nederlandse Stichting Bootvluchteling. “Mensen doen er alles aan om droog en warm te blijven”, vervolgt ze. “Het zal de komende weken alleen nog maar meer gaan regenen en de temperatuur zal verder dalen. In een eerdere winter is een man gestikt in de tent, hij had een smeulende tak mee naar binnen genomen om warm te blijven.”

Kookpot

Hulporganisaties slaan al maanden alarm over de deplorabele omstandigheden in het kamp.  Kampbewoners staan zo maar negen uur per dag in de rij voor eten. Drie uur voor het ontbijt, drie uur voor een middagmaal en drie uur voor het avondeten. Als het eten op is, heb je pech. Wie zeker wil zijn van voedsel, moet om 3 uur ’s nachts uit de veren.

Veel vluchtelingen komen getraumatiseerd aan, volwassenen en kinderen snijden zichzelf en paniekaanvallen zijn aan de orde van de dag

Vrouwen moeten altijd op hun hoede zijn; seksueel geweld ligt op de loer, zegt Kooistra. “Als het donker is, gaan vrouwen in groepjes naar het toilet. Eén vrouw kan plassen, vijf anderen bewaken de ingang.” Sowieso kan het geweld elk moment oplaaien. Rellen en vechtpartijen tussen bevolkingsgroepen komen dagelijks voor. “Het is een kookpot”, zegt Annerieke Berg, directeur van Stichting Bootvluchteling. “Als je 7.000 Nederlanders in deze omstandigheden zou opsluiten lopen de frustraties ook hoog op.”

Tientallen graven bij Kato Tritos, vele naamloos, herinneren aan de vele slachtoffers die verdronken op de de Egeïsche zee. 

Vanwege de belabberde hygiëne – er is per zeventig personen één toilet – en de overbevolking – de gangetjes in Moria zijn soms maar dertig centimeter breed – zijn er grote gezondheidsrisico’s. “Ziektes verplaatsen zich razendsnel”, zegt Kooistra. Samen met Artsen Zonder Grenzen en een Griekse hulporganisatie heeft Stichting Bootvluchteling de medische zorg voor de mensen in het kamp op zich genomen.  Het tekort aan menskracht is groot. “Wij werken vanaf het eind van de middag tot middernacht en behandelen zo’n tachtig tot honderd mensen per shift”, zegt Berg. Kooistra: “En we kunnen alleen basiszorg en noodhulp verlenen. Mensen die chronisch ziek zijn, diabetes- of kankerpatiënten bijvoorbeeld, krijgen niet de hulp die ze nodig hebben.”

Het is allemaal van een ten hemel schreiende treurigheid. Zodanig, dat een kind van tien, zo meldde de BBC onlangs, probeerde zelfmoord te plegen. De psychische nood is enorm. Veel vluchtelingen komen getraumatiseerd aan, volwassenen en kinderen snijden zichzelf en paniekaanvallen zijn aan de orde van de dag.

Dit is een 50 % van het artikel ‘Een godverlaten eiland‘, dat op op 7 december in De Nieuwe Koers. Het hele verhaal lezen? Klik hier om de laatste editie online te kopen, of lees via Blendle

Vluchtelingen die in Moria aankomen, worden geregistreerd en krijgen een kwetsbaarheidsassessment. Wie ziek, zwanger, ernstig getraumatiseerd of anderszins kwetsbaar is, mag hopen op een plekje in Kara Tepe, een veel kleiner vluchtelingenkamp vlakbij Moria met plaats voor zo’n duizend vluchtelingen. In Kara Tepe, dat wordt gerund door de lokale autoriteiten, zijn de voorzieningen veel beter. Anders dan Moria hanteert dit kamp echter een vol-is-volbeleid. Dus ook veel kwetsbare vluchtelingen belanden uiteindelijk in Moria. Daar komt bij dat de artsen van de Griekse organisatie Keelpno, die de kwetsbaarheidsassessments afnemen, in oktober collectief ontslag hebben genomen. “We verkiezen werkeloosheid boven het werk onder deze omstandigheden”, verklaarde hun directeur in de Griekse pers. Eerder vertrokken veel andere ngo’s ook al uit Lesbos. De autoriteiten zoeken in hoeken en gaten naar nieuwe artsen en hopen in januari de assessments weer op te starten. Ondertussen worden wachtlijsten langer en langer.

“De onzekerheid waar vluchtelingen mee kampen, eist zijn tol”, zegt Kooistra. “Het is een rotsituatie, qua faciliteiten, qua huisvesting, maar als je weet dat het één of misschien twee weken duurt, dan kun je daar wel mee dealen.” Maar mensen leven in het ongewisse. “Ze worden slecht geïnformeerd en weten niet waar ze aan toe zijn. Ze moeten elke maand hun ID-bewijs vernieuwen en kunnen op dat moment een uitnodiging krijgen voor een gesprek. Maar vaak komt die uitnodiging niet.”

Soms grijpt het Kooistra ook aan. “We werken community led, en maken voor onze projecten dus gebruik van de talenten van mensen die hier wonen”, zegt ze. “Zo was er een leerkracht die meehielp in de school voor kinderen. Ik ontmoette hem vorig jaar oktober. Het was een ontzettend veerkrachtige man, met superveel energie stond hij voor de klas. Toen ik deze zomer terugkwam, zat hij hier tot mijn schrik nog steeds. Het was echt een oude man geworden; rimpels, grijs haar, een slecht gebit. Van al de positieve energie die hij uitstraalde, was niks overgebleven. Dat is wat anderhalf jaar op dit kamp met mensen doet.”

Turkijedeal

Kamp Moria, dat geopend werd in 2015, fungeerde op de toppen van de vluchtelingencrisis, toen er duizenden vluchtelingen per dag aankwamen, als een zeer tijdelijke verblijfplaats. En zo is het kamp ook ingericht. Vluchtelingen verbleven er een paar dagen tot een week, waarna ze hun reis konden vervolgden naar het Griekse vasteland en van daaruit naar verschillende EU-lidstaten.

De Turkijedeal, die op 20 maart 2016 van kracht werd, veranderde die situatie. De overeenkomst tussen Europa, Griekenland en Turkije had als doel illegale migratie van Turkije naar Griekenland te stoppen en legale migratie rechtstreeks vanuit Turkije mogelijk maken. Syrische vluchtelingen die in Griekenland arriveerden nadat de deal van kracht werd, zouden worden teruggestuurd naar Turkije. En voor elke Syriër die Turkije terugnam, moest de EU er één opnemen vanuit Turkije. De grenzen van Griekenland gingen op slot.

Al het uitgaand transport wordt op Lesbos gecontroleerd.

De uitvoering viel en valt tegen. Er zijn sinds maart 2016 nog geen 300 Syrische vluchtelingen teruggestuurd naar Turkije, blijkt uit cijfers van UNHCR. Een belangrijke reden, zeggen ingewijden, is dat Griekenland niet bij machte is de asielprocedures in een redelijk tempo af te wikkelen; menskracht en geld ontbreken. Elke vluchteling heeft conform internationale verdragen recht op een individuele procedure. Ze mogen met andere woorden niet zomaar op de boot terug naar Turkije worden gezet. Wordt een asielaanvraag onontvankelijk verklaard, dan kan een vluchteling daartegen bovendien in beroep gaan. Sinds de Turkijedeal van kracht is, zijn er enorme wachtlijsten ontstaan. “Wie nu aankomt op Moria”, zegt Kooistra, “heeft op zijn vroegst in de zomer van 2019 zijn eerste gesprek. En daarmee ben je hier voorlopig nog niet weg.” Sommige vluchtelingen verblijven al twee jaar op Moria.

Die Griekse onmacht houdt het businessmodel van de mensensmokkelaars overeind, zegt een senior official bij de Europese Commissie, die niet bij naam genoemd wil worden. “De smokkelaars houden vluchtelingen voor dat de kans dat je als vluchteling wordt teruggestuurd naar Turkije vrijwel nihil is.” En de cijfers onderschrijven dat. “In het afgelopen jaar zijn slechts 700 vluchtelingen naar Turkije teruggestuurd en 3.700 vluchtelingen naar het vasteland verplaatst. Dit wekt geen vertrouwen bij andere EU-lidstaten.”

Het is evenwel zeer de vraag of je vanuit een humanitair oogpunt blij moet zijn als Griekenland er beter in slaagt vluchtelingen terug te sturen naar Turkije, zegt Salvatore Nicolosi. Hij is universitair docent Internationaal en Europees Recht bij de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in mensenrechten en vluchtelingenrecht. “Turkije kan niet zomaar als veilig worden beschouwd. Amnesty International meldde dat Syrische vluchtelingen die vanuit Griekenland zijn teruggestuurd naar Turkije door Turkije weer naar Syrië zijn gedeporteerd.” Dit is in strijd met het non-refoulementbeginsel: het verbod op terugzending naar een land waar de vluchteling vervolging te vrezen heeft of waar zijn leven of veiligheid in gevaar zijn. “Daar komt bij dat Turkije het vluchtelingenverdrag niet ten volle onderschrijft en alleen mensen uit Europa als vluchteling erkent”, aldus Nicolosi. “Teruggekeerde vluchtelingen uit Griekenland vallen daarmee onder het Turkse recht en niet onder het internationale vreemdelingenrecht.”

Dit is 50 % deel van het artikel ‘Een godverlaten eiland‘, dat op op 7 december in De Nieuwe Koers. Het hele verhaal lezen? Klik hier om de laatste editie online te kopen, of lees via Blendle

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *