Om complexiteit beheersbaar te maken, moet je haar niet reduceren, zegt rector Rik Torfs van de KU Leuven. Toch tekent die gemakzucht het vluchtelingendebat van vandaag. ‘Europa moet zijn christelijke cultuur weer in haar uitdagende diepte durven kijken.’

Tekst Felix de Fijter Beeld Marijn Smulders

Rik Torfs is een uur te laat als hij neerzijgt aan een tafel vol mappen en papieren – zojuist afgezwaaid bij een dagvullend congres over katholiek onderwijs in Vlaanderen. En straks wacht in een Leuvens restaurant alweer een volgende journalist. “Ik moet de uren zoeken”, verzucht de rector.

Het is het lot van een BV, zoals ze in België een Bekende Vlaming noemen. Bekend, vanwege z’n verleden in de landelijke politiek, een wekelijkse column in De Standaard, maar vooral vanwege de drie seizoenen waarin ‘de professor’ bij De Slimste Mens de zetel mocht innemen die Maarten van Rossem in Nederland bekleedt.

Ook nu hij rector is van de grootste universiteit van de Benelux, houdt Torfs via Twitter nog een beetje vast aan die vrije rol van de juryvoorzitter. Met z’n ruim 55.000 volgers deelt hij dagelijks z’n meest prudente gedachten. ‘Zolang God bestaat, zullen er mensen zijn die niet in hem geloven’, bijvoorbeeld. Zijn omvangrijke schare volgers dankt hij echter vooral aan de momenten dat hij uit een wat snediger vaatje tapt: ‘Richard Dawkins vindt godsdienst saai en gevaarlijk. Hijzelf is enkel het eerste.’

Toch, ook in die momenten klinkt bij Torfs een ernstige ondertoon. “Als mensen zich onzeker voelen”, licht hij toe, “proberen ze in simplistische oplossingen een reddingsboei te vinden. Types als Dawkins geven daar bij uitstek het voorbeeld van. Ook nu weer als ze het terroristische geweld, of de massale aanrandingen in Keulen met hun stelling verbinden dat religie een gevaarlijke illusie is, die moet worden bestreden.”

“Als je dat zegt”, vervolgt Torfs, “reduceer je de mens tot zijn cognitieve aspect. Maar daarmee schakel je ook zijn emotie, zijn cultuur, zijn religie en zijn liefhebben uit. De mens en zijn diepste drijfveren telt niet meer mee. Het is het reduceren van complexiteit om alles beheersbaar te maken.”

Een laagje vernis

Op eenzelfde manier zijn onder invloed van het antireligieuze denken de Europese waarden van vrijheid en gelijkheid aan het verschralen, zegt Torfs. “We geloven nog maar in heel weinig heel vurig. Jawel, we pakken groot uit met onze democratische rechtstaat en de mensenrechten daarbinnen; vrijheid en gelijkheid. Maar daar begint het toch pas? Het gaat erom dat we wat met die vrijheid en gelijkheid doen. Maar wat dat dan moet zijn, daar hoor ik maar weinig over.”

Als gelovig katholiek vindt Torfs het spijtig dat Europa steeds minder weet te putten uit haar van oudsher christelijke cultuur. “Deze is ook in Nederland verworden tot een laagje vernis voor een geordende samenleving waarin iedereen schijnbaar hetzelfde denkt. Maar laat ons de christelijke cultuur in haar uitdagende diepte zien. Met haar onopgeloste vragen en paradoxen, haar omgaan met complexiteit. Dat is het christendom dat eigenlijk het onze is.”

Hoe zou u dat dan concreet maken? In het vluchtelingendebat bijvoorbeeld?

“Het komt erop aan dat we mensen weer vertrouwen geven, zodat ze niet langer aanhaken bij simpele oplossingen. Moraliteit is voor mij niet ‘het uiterste vragen’, maar ‘net over de grens proberen te geraken’. We moeten de gemiddelde man met andere woorden tot een generositeit brengen die iets verder gaat dan hij eigenlijk zouden willen, zonder dat z’n levenssituatie werkelijk in gevaar komt.

Daarvoor moet de overheid in staat zijn transparant beleid te voeren. En daarin zijn een paar eenvoudige lijnen belangrijk. Eén: als een vluchteling werkelijk een vluchteling is, mag er geen enkele aanleiding zijn om hem niet op te nemen; al is hij niet sympathiek. Twee: zet een stop op de economische migranten en stuur ze terug waar het kan. Drie: bestrijd criminaliteit, ook als die van vluchtelingen komt.

Ik moet daar nog wat aan toevoegen. Als je de grenzen niet kunt bewaken, mag je van mensen geen generositeit verwachten. Dan zullen ze eerder om hulp roepen: ‘Het water stroomt binnen, pak een dweil!’ Als we onze grenzen beter bewaken, vluchtelingen binnenlaten, maar economische migranten waar nodig terugsturen, dan kun je geruststellen: ‘Kijk, daar stroomt het water een beetje binnen, maar we maken ons niet ongerust, want het komt binnen omdat we dat zelf willen.’”

Om met Angela Merkel te spreken: Wir schaffen das?

“Niet helemaal. Ik vind ook niet dat Merkel het zo geweldig gedaan heeft. Achteraf heeft ze toch een stuk bakzeil moeten halen. Je mag wel uitspraken doen waarvan je niet zeker bent dat ze haalbaar zijn, maar alleen als het gaat over jezelf. Ga nu niet in naam van anderen een generositeit prediken die je niet aankunt.

De overheid moet zich ook realiseren dat eenzelfde politieke maatregel voor niet iedereen dezelfde gevolgen heeft. Voor de elite hebben open grenzen minder repercussies dan voor hen die zich aan de onderkant van de samenleving moeilijk staande houden. Wir schaffen das zou met andere woorden een mengeling moeten zijn van vrijwilligheid bij de mensen en een realistische analyse van de samenleving.”

Geert Wilders lijkt in Nederland wel aansluiting te vinden bij de man op de straat. Bijvoorbeeld met uitspraken als ‘we geven Nederland terug aan de Nederlanders’. Waarom spreekt dat aan?

“Er is een zeker gevoel van vervreemding bij veel mensen opgetreden. De wereld is voor hen een stuk minder overzichtelijk geworden; alleen al als gevolg van de globalisering. Een tweede is de vrees voor het lichte verlies. Dat is iets wat me enorm bezighoudt. De meeste Nederlanders zullen niet vrezen dat hun dochters verkracht zullen worden door een vluchteling, maar wel dat deze generatie het iets minder goed gaat hebben dan de vorige. Een iets kleiner huis, dus, met een kamer minder, een kleinere tuin die iets minder goed gelegen is; of dat je met z’n tweeën moet werken om de hypotheek te kunnen betalen. Dat is niet dramatisch, maar psychologisch telt het zwaar. De vluchtelingenstroom versterkt die angst voor dat kleine verlies en doet hun onrust toenemen.

Als Geert Wilders dus zegt dat hij Nederland aan hen wil teruggeven, dan komt hij tegemoet aan de vrees voor het kleine verlies. De weldenkende politiek zou daar tegenin moeten brengen dat dat helemaal niet nodig is. Nederland hoeft niet te worden teruggegeven aan de Nederlanders; want ze zijn het helemaal niet kwijtgeraakt.”

Cabaretier Herman Finkers gaf in het duiden van het deze tijden in zijn oudejaarsconference verrassend veel ruimte aan religie en zingeving. En daar werd in Nederland bijna unaniem met een zucht van verlichting op gereageerd. Denkt u dat er heimwee is naar de religieuze wortels, nu ons land aan het schommelen wordt gebracht?

“De grote problemen van vandaag kun je niet oplossen zonder religie van binnenuit te kennen. Die houding nemen we hier ook aan de KU Leuven aan. Want levensbeschouwing is misschien wel het belangrijkste schoolvak om de samenleving te kunnen begrijpen; om diversiteit niet te zien als een samenleving waarin iedereen op dezelfde manier verschillend is, maar waarin iedereen binnen het kader van de democratische rechtsstaat zichzelf mag zijn.” 

Geert Wilders komt wat dat aangaat geregeld op voor de joods-christelijke cultuur van Nederland. Iets dat ook een deel van de rechtszinnige christenen in Nederland kan bekoren.

“Ja, maar wat bedoelt hij dan daarmee? Denkt hij ook aan de barmhartige Samaritaan? En dat je moet vergeven tot zevenmaal zeventigmaal? Dat is iets wat Wilders vooralsnog toch slechts heel gedeeltelijk in de praktijk brengt, om het eufemistisch uit te drukken.

Het probleem met Wilders en zijn gelijken is dat ze bepaalde aspecten van de christelijke cultuur omarmen, omdat die ook gepaard gaan met een gevoel van veiligheid. Maar als je probeert het christendom ten diepste te analyseren, dan zitten daar ook een aantal zeer ontwrichtende elementen in. Bemin uw vijanden, de laatsten zullen de eerste zijn en zo verder. Wie de samenleving van morgen wil begrijpen, moet religie ook in die ongemakkelijkheid willen verstaan. Niet nauw, door een rationalistisch raster, maar ruim, om proberen te zien wat de verschillende religieuze tradities in onze tijd te vertellen hebben. Om te beginnen de onze.”

Wat betekent dat voor de generatie die nu opgroeit? Dat ze geworteld is in de christelijke cultuur?

“Ik was geraakt door het boek Donderdagmiddagdochter van Trouw-journalist Stevo Akkerman. Zijn verhaal gaat ten diepste niet over het verlies van een dochter, maar over een diepe, religieuze crisis als gevolg daarvan. Maar het is niet een crisis die leidt tot het verlies van geloof, maar tot een gelouterd geloof, met andere accenten. De hoofdpersoon raakt veel kwijt, maar er blijft ook wat over.

Ik hoop dat dat ook voor het christendom in ons continent zal gelden, dat de essentie zal overblijven. De kracht van het christendom is altijd geweest dat het zich in verschillende culturen overeind kan houden, met respect voor de traditie en tegelijkertijd toch de essentie bewarend. Zelfs de heidense feesten van de zonnewende waren goed genoeg om er het kerstfeest op te plakken. Ik vind dat heel mooi.

Het rekent ook met het antropologische manco: de mens die niet perfect is. Dat hebben rationalisten nooit begrepen, dat je moet uitgaan van een gebroken mens, die niet volmaakt is en waarmee je het toch zult moeten stellen. Op een pragmatische wijze, maar niet zonder idealen en illusies om het beter te doen.”

Wat maakt dat u het geloof niet hebt opgegeven?

“Het geloof is een bedding waarin mijn leven vloeit. Zonder dat ik een heel goed mens ben of een heel moreel leven leidt. Het is genade, dat je dat krijgt. Dat heeft niets met meer of minder verstand of rationaal analytisch vermogen van doen. Het geeft me rust, dat ik niet zelf het warme water hoef uit te vinden…

Er zijn talloze mensen die niet noemenswaardig anders dan ik zijn opgevoed, maar toch het geloof niet langer omhelzen. Ik ben zelf nooit ongelovig geweest; het is iets dat mij nooit verlaten heeft en dat met ups and downs aanwezig is. Ik geloof dat de mens in zijn diepste verlangens niet zal worden ontgoocheld. En als het toch zo is, dan heb ik er toch maar veel plezier aan gehad.”

Rik Torfs is sinds de verkiezingen van 1 augustus 2013 rector van de Katholieke Universiteit Leuven. Hij is regelmatig te gast in televisieprogramma’s in Vlaanderen en Nederland.

One thought on “‘Europa kan het christendom niet missen’

  1. Europa is de joods-christelijke mythe,vertellen linkse marxisten en globalisten.Veel westerlingen zijn vreemdelingen in hun eigen cultuur.Voor hun is het christendom een onbekend fenomeen geworden.Velen denken dat Griekenland en Rome model staan voor de antieke beschaving, die vernietigd is door christelijke barbaren, die de wereld in de donkere middeleeuwen stortten, en dat de beschaving gered is door de Renaissance, en pas de Verlichting ons de ogen opende voor de moderne wetenschap, het marktstelsel en de moderne democratie.Maar,het is simpelweg niet waar, dat het Christendom een hoog ontwikkelde beschaving onder de voet liep en verwoestte.Als we naar de geschiedenis kijken, zien we dat het Christendom meer dan 1700 jaar een belangrijke rol speelde in Europa.Nederland(die door de christelijke identiteit in een eeuwenlang proces gevormd is) was nog tot aan het begin van de tweede helft van de vorige eeuw één van de meest christelijke landen van Europa.Ook nationale staten als Engeland, Duitsland en Italië hebben hun bestaan aan religieuze inspiratie te danken.Pas zo rond 1500 begint het proces van natievorming in Europa…Christelijke waarden vormen de basis voor de Europese beschaving.Velen denken dat Griekenland en Rome model staan voor de antieke beschaving, die vernietigd is door christelijke barbaren, die de wereld in de donkere middeleeuwen stortten, en dat de beschaving gered is door de Renaissance, en pas de Verlichting ons de ogen opende voor de moderne wetenschap, het marktstelsel en de moderne democratie.Maar,het is simpelweg niet waar…Vanaf de kerstening van West-Europa door Karel de Grote (768-814) vormt het Christendom niet alleen de toonaangevende godsdienst in Europa, maar tot ver in de Middeleeuwen ook de belangrijkste schepper van de Europese kunst en cultuur. Tegenover elk literair werk gewijd aan Socrates staan er duizend gewijd aan Christus of het christendom, tegenover elke afbeelding gewijd aan Socrates staan er tienduizend gewijd aan Christus, tegenover elk muziekwerk gewijd aan Socrates staan er honderdduizend gewijd aan Christus.Is Europa in de laatste 1500 jaar ooit meer socratisch dan christelijk geweest?Het Christendom met zijn radicale boodschap van onvoorwaardelijke liefde tussen de mensen heeft Europa het ethisch richtsnoer gegeven dat zijn geschiedenis verder zou bepalen. De humane waarden die Europa koestert, zijn gebaseerd op de christelijke ethiek, en op de voorgeschiedenis ervan in de joodse geschiedenis….In de middeleeuwen vind je inderdaad overal in Europa ziekenhuizen, vaak verbonden aan kloosters. In heel Europa,kloosters werden ook centra van productiviteit, studie en kennis.De oudste universiteiten in Europa zijn begonnen als christelijke instelling… Bijna alles waar we trots op zijn in onze cultuur, heeft wortels in het Nieuwe Testament/Bijbel…

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *