We kijken terug op het jaar 2015. Meteen liggen dreigende woorden op tafel: Europa in crisis, Grexit, vluchtelingenproblematiek, aanslagen in Parijs. Toch krijgen die niet het laatste woord, want na analyse moet je weer verder. Met goede woorden. 

tekst Tjerk de Reus beeld Niek Stam

Dat we spannende tijden beleven, is een cliché geworden. Angst voor aanslagen en bezorgdheid over geopolitieke ontwikkelingen zijn breed aanwezig. Wat voert Poetin in zijn schild? Hoe ver reikt de lange arm van IS? Houdt de vluchtelingenstroom eindeloos aan? De kernvraag die mensen bezighoudt, luidt: wat is er eigenlijk aan de hand, in de wereld, in Nederland en in ons eigen leven? We praten over die vraag met Diederik van Dijk, lid van de Eerste Kamer voor de SGP, Kees van Ekris, predikant in Zeist en Geesje Werkman, werkzaam bij Kerk in Actie, met de portefeuille ‘vluchtelingen’.

Op het moment dat we het gesprek voeren, liggen de aanslagen in Parijs nog vers in het geheugen. We beginnen daar, om gaandeweg te zoeken naar inzicht in de bredere problematiek die Europa parten speelt. En naar rust voor de ziel, een weg om te gaan, met uitzicht op medemens en God.

Parijs

Van Dijk: “We wisten al heel lang dat er iets mis zou gaan in Frankrijk. Echt verrast kun je niet zijn – hoe wrang dat ook klinkt. Er zijn groepen die onze samenleving haten. Frankrijk speelt een grote rol in de strijd tegen IS en Parijs is een belangrijke icoon van de Westerse samenleving. In het politieke debat zie je dan de roep om extra maatregelen, dat heeft iets voorspelbaars. Politici roepen dingen waarvan ze weten: dit wil het volk horen. Terwijl onze veiligheidsdiensten zeer alert zijn en goed uitgerust.”

“Dat mensen in gezamenlijkheid woorden vinden, is heilbrengend”

Van Ekris: “In de kerk gaat het natuurlijk ook meteen over zulke ingrijpende gebeurtenissen. Het kreeg ook meteen een soort iconische werking: Parijs, vrijheid, uitgaansleven. We worden gebombardeerd door een frame, via alle media: wat hier getroffen is door terreur, is niets minder dan het hart van onze vrijheid, van onze cultuur, van onze West-Europese way of life. Dan vind ik het erg belangrijk dat we als kerk een eigen gang maken, met eigen gebeden en teksten. Die zondag na ‘Parijs’ hebben we in de kerk over Paulus gelezen, over de bekering van de ‘geweldenaar’. Ook vierden we het Avondmaal. De Tafel was de Tafel van verzoening én ontgifting. Ook ons eigen geweld komt dan ter sprake.”

Werkman: “Ik was die vrijdagavond bij een inspiratieavond voor kerken die iets doen voor vluchtelingen. Daar had ik verteld dat je niet hoeft uit te gaan van een hecht verband tussen criminaliteit en vluchtelingen. Dat vind ik nog steeds. Als je daarna thuiskomt, en je ziet alles op tv, dan overvalt je dat. Vervolgens zien we de gezamenlijk rituele dansen waarin mensen vluchten, van ‘pray for Paris’ tot de rituele dansen in statements van politici. Mensen verbinden zoiets aangrijpends al snel met hun eigen dingetje, hun eigen politieke thema. Mij lukt dat niet, opgaan in dergelijke gezamenlijke rituelen. Dat geeft ook een eenzaam gevoel. Ik was er gewoon heel verdrietig om. Vervolgens concentreer ik mij op het goede, op wijze woorden die gesproken worden. Dat mensen in gezamenlijkheid woorden vinden, is heilbrengend.”

Van Ekris: “Ik merk ook gewenning. Die beelden van terreur kennen we. Maar wat doet het met me, wat wordt er met mijn geest gedaan door de media? Dat zit je te filteren. Ga ik mee in een bepaald beeld waarin ik ook gepast wil zijn, door IS? Bijvoorbeeld dat van de apocalyptiek, de ondergang van het Westen? Dat gaat allemaal door je heen.”

Europa

Van Dijk: “De eigen identiteit van Europa komt door Parijs weer sterk in beeld. En die is problematisch. Waar staat Europa voor? Het christelijk geloof is vrij massaal overboord gegooid, en er is niets voor in de plaats gekomen. Hoogstens een anti-ideologie, als wrang spiegelbeeld van de oorspronkelijke christelijke moraal, met nadruk op ‘alles mag’. We streven naar totale vrijheid, maar we zitten met een lege identiteit. Wat heeft Europa dan te bieden ten overstaan van een zelfbewuste andere ideologie, bijvoorbeeld de islam? Tegelijk moeten we zuinig zijn op wat er nog is overgebleven: de rechtsstaat, de manier hoe we met elkaar omgaan – dat zijn vruchten van een eeuwenlange kerstening. In de islamitische cultuur gaat men daar compleet anders mee om. Er staat dus wel iets op het spel met Europa.”

“Vluchtelingen komen hierheen omdat ze de intuïtie hebben dat hier gerechtigheid verankerd is”

Van Ekris: “Zelf heb ik een aantal jaar in ander continent gewoond, in Indonesië. Dat laat je sterk beseffen dat je uit Europa komt. Voor een deel heb ik daar ook echt een nieuw … ik probeer woord ‘trots’ te vermijden. Laat ik zeggen: ik heb gezien dat de Europese samenleving waarden kent die cruciaal zijn. Ik kan nijdig worden als Europeanen daar zelf laatdunkend over doen. Vluchtelingen komen hierheen omdat ze de intuïtie hebben dat hier gerechtigheid verankerd is: in gewetens van mensen, in de cultuur, in wetgeving. Humaniteit tref je overal aan, laat dat duidelijk zijn. Maar die humaniteit zit ook verankerd in diepere cultuur van Europa. En ik zeg er onmiddellijk bij dat ons continent een gruwelijke geschiedenis heeft van geweld. Je kunt niet trots zijn op Europa, dat geloof ik niet. Europa heeft een potentiële identiteit, die veelbelovend is, en die zie ik gezocht worden in het gezamenlijke debat. Ik zie bijvoorbeeld Eberhard van der Laan op tv, die kort na de aanslagen in Parijs sprak over ‘moed’. Hij definieert moed als het vermogen om met angst om te gaan. Je kunt die het hoofd bieden door dingen uit te spreken, te benoemen, te onderscheiden. Hij noemt dat ‘woorden tegen het andere in spreken’. Nou, dat zijn bijna halve preken, over het zuiverende en genezende woord! Ik geloof er dus niets van dat onze geestelijke identiteit zo geërodeerd is dat Wilders als het ware de stem is.”

Van Dijk: “Maar wat houdt Europa bijeen? Er zijn toenemende spanningen tussen de lidstaten, we hebben te maken met een vluchtelingencrisis zonder weerga, en het europroject staat onder grote druk. Wat ons bindt, is vooral het negatieve. Als we kijken naar Rusland en het Midden-Oosten, voelen we de noodzaak elkaar vast te houden. En dat gevoel deel ik. De SGP is nooit de grootste voorstander geweest van de EU, maar als je ziet hoe dun het laagje beschaving is, houd ik mijn hart vast als het project Europa instort.”

Werkman: “Er is veel spanning, dat klopt. Maar dat kan de weg zijn naar een hogere vorm van beschaving, juist door die crises heen. Een kind wordt niet geboren zonder pijn. Ook het toegroeien naar een nieuwe cultuur van gezamenlijkheid kan niet zonder barensweeën. De eenwording van Europa was aanvankelijk een geld-ding. Maar echte solidariteit of zielsverwantschap, dat is nog wat anders. Crises kunnen de weg daarvoor plaveien.”

Van Dijk: “Toch lijkt juist zo’n zielsverwantschap vandaag verder weg dan ooit. In het verleden was de christelijke cultuur het cement dat het huis van Europa stevigheid verschafte. Maar die cultuur is weggevaagd. Mooi was het dat Angela Merkel daar fijntjes op wees, toen ze zei: neem je eigen christelijke identiteit serieus en ga eens wat vaker naar de kerk.”

Van Ekris: “Dat vond ik zeer treffend, juist omdat het een antwoord was op de angst.”

Vluchtelingen

Van Dijk: “De houding van Angela Merkel jegens de vluchtelingen vind ik moreel hoogstaand, met haar ‘Wir schaffen es’. Maar beleidsmatig is het een blunder van heb-ik-jou-daar. Ik snap ook de paniekerige reacties van Oost-Europese landen wel, die dankzij Merkels uitnodiging geconfronteerd werden met massa’s die hun landen overspoelden. Maar daar is ze van teruggekomen, gelukkig.”

“Als aan het prikkeldraad gezinnen staan, dan moet je wat doen”

Werkman: “Nee, ze staat daar nog steeds achter!”

Van Dijk: “Jawel, maar intussen is veel meer grensbewaking ingesteld en wordt er gewerkt aan oplossingen met opvang in Turkije. Er is grote weerstand in de Duitse samenleving, er zijn brandstichtingen bij azc’s en er is onrust. Als je vluchtelingen in deze aantallen toelaat, overvraag je de eigen samenleving.”

Van Ekris: “Ik heb eens horen zeggen dat politiek de kunst is van het vertragen van het tempo van een crisis. Een goed beleid voeren is cruciaal, daar heb je gelijk in. Maar als aan het prikkeldraad gezinnen staan, als je weet dat er bootjes kapseizen in de Middellandse Zee, dan moet je wat doen. Het is altijd gemakkelijk om achteraf te zeggen: dat had je beter niet kunnen doen. Er staan gewoon mensen dood te gaan van de honger. En dat Merkel dan de boodschap uitdraagt van ‘wir schaffen das’, we gaan een gezicht ontwikkelen van Duitsland en Europa dat maximaal gaat proberen om jullie een plek te geven – dat vind ik groots.”

Werkman: “We worden nu met een probleem geconfronteerd dat er allang zat aan te komen. Al in 2007 hebben we vanuit Kerk in Actie de Tweede Kamer aangeschreven: ‘Er verdrinken zoveel mensen. Bedenk wat!’ In 2011 zijn 12.000 mensen verdronken, en het is daarna steeds verder opgelopen. Het gaat hier om mensen uit landen waar wij militair ingrijpen. Als je aan militaire interventie doet, maak dan ook vluchtelingenbeleid, leg geld opzij en creëer veilige routes. Want je veroorzaakt zelf die vluchtelingenstromen! Maar de politiek deed niets met alle signalen die ze ontving. En als men dan nu in paniek raakt, denk ik bij mezelf: Bekijk het, je wist dit allang.”

Van Dijk: “Die stromen vluchtelingen zijn niet onze schuld. Dat ga ik niet naar me toetrekken. Het probleem is dat mensen in de islamitische wereld nog steeds niet op een normale manier met elkaar kunnen omgaan. Soennieten, Sjiieten en anderen slachten elkaar af op een barbaarse manier. Landen als Iran, Qatar en Saoedi-Arabië kijken toe en doen niks. Ook als wij een beter vluchtelingenbeleid hadden, dan waren er nog massa’s hierheen gekomen. En dat baart mij zorgen. Je kunt toch niet het halve Midden-Oosten laten toestromen?”

Werkman: “Je bent wel medeverantwoordelijk voor de huidige crisis. Bij elke militaire interventie hoort dit een afwegingspunt te zijn: hoe gaan we om met mensen die vluchten voor het ontstane geweld? Ik weet ook niet hoe het opgelost moet worden, maar ik vind dat de EU het heeft laten lopen. Het belangrijkste is nu dat er vrede in Syrië komt, dat is zo helder als wat.”

Escalatie

Van Ekris: “Als ik die vluchtelingencrisis echt tot mij toelaat, ervaar ik het als moreel verpletterend. Dan voel ik me medeverantwoordelijk voor een crisis die niet hanteerbaar is. In het publieke debat gaan we dan praten in termen als ‘Laten we dit doen’ of ‘Dat moet gebeuren’. Maar ik geloof niet in dit taalveld. In laatste tien tot vijftien jaar pakten al die ‘oplossingen’ dramatisch uit. Gaddafi, die moest weg! Afghanistan, daar moest wat gebeuren! Deze strategieën brengen hun eigen kwaad met zich mee. Dan is het niet zo gek dat het onhanteerbaar wordt. Mensen trekken zich terug in hun kleine leventje. De Heel-Holland-Bakt-generatie denkt: als ik mijn appeltaart maar klaar heb. Dat kan bijna niet anders, want het is te groot. Politici doen een poging met woorden weer iets van orde te scheppen, maar dat doorzien mensen en het leidt eerder tot nihilisme en anarchie: Bekijk het allemaal maar.”

“Onze wereld wordt, puur sociologisch, ieder jaar een stukje beter”

Werkman: “Of je doet in jouw nabijheid wat jij kunt doen! Dat is mijn eigen houding. Ik geef je daar direct de hand in hoor, het is moreel verpletterend. Maar kijk naar wat jij doen kunt. Het begint bij jou.”

Van Dijk: “Het is een vreemde, maar toch ook terechte nuancering dat onze wereld, puur sociologisch, ieder jaar een stukje beter wordt. Steeds minder mensen komen om bij geweld, minder mensen lijden honger. Dus om op basis van de actualiteit te zeggen, ‘Het einde is nabij’, lijkt niet terecht. Maar als ik zulke dingen zeg in zaaltjes waar ik een spreekbeurt houd, kijken de mensen me met grote ogen aan.”

Werkman: “En toch is het waar. Ik laat bij presentaties staafdiagrammen zien met het aantal slachtoffers van aanslagen. Dat neemt objectief af.”

Van Ekris: “Toch kun je daarmee niet de intuïtie uitvlakken dat er iets aan de hand is. Zou dit alleen een irrationeel gevoel zijn, van burgers die uit een terrorismevrij verleden komen? Toen ik in 2006 terugkwam uit Indonesië, las ik in de krant: ‘Nederland heeft vakantie gehad van de geschiedenis.’ Zijn wij dan naïeve kinderen, die teveel op zich af zien komen en dan roepen: ‘De wereld gaat ten onder’? Maar aan de andere kant is de angst reëel. Stel je voor dat IS erin slaagt een burgeroorlog in Frankrijk te ontketenen, dat de banlieu’s werkelijk ontploffen. Als er in het hartland van Europa dit type conflicten uitbreekt, staan er grote dingen te gebeuren. Denk ook aan de rol van Poetin en de spanning tussen West- en Oost-Europa. Er spelen nu risico’s die het normale dreigingsniveau overstijgen. De geschiedenis heeft knooppunten. Soms laveren we daar omheen, maar soms ook niet.”

Van Dijk: “Escalatie kun je niet uitsluiten, het kan uit de hand lopen. Dat vereist waakzaamheid. Misschien zijn we wel heel erg verlegen om mensen die de tijd kunnen doorzien, zoals in het verleden de historicus Johan Huizinga of de theoloog Willem Aalders. Die wisten op dieper gaande ontwikkelingen te wijzen, op een visionaire manier.”

Werkman: “Ik laat me graag de ogen openen door visionaire denkers, maar als ik wil weten hoe iets zit, stap ik toch eerst af op mensen in het veld. Ik laat me informeren over de situatie in Zuid-Sudan door collega’s die daar werken en ik telefoneer met mensen uit ons netwerk in Hongarije om een inschatting te maken van de situatie daar. Ik word wijzer van mensen die ter plaatse zijn geweest, die het concreet hebben gezien.”

Van Ekris: “Profetische woorden kun je eigenlijk alleen verwachten van mensen die de crisis aan den lijve ervaren hebben. Een jongetje dat nu via een boot hier is beland en in de komende jaren in ons land opgroeit, misschien zal hij ware woorden gaan spreken, geboren uit de werkelijke nood. Daar zie ik naar uit.”

Goede woorden

Van Ekris: “Goede woorden zijn woorden die ontgiften, daar ben ik diep van overtuigd. Wij leven in vergiftigde tijd. Het bloed en het geweld hebben zich genesteld in de taal. Alle grote drama’s in de geschiedenis beginnen met verziekte taal. In die wereld leven we, het komt allemaal ongefilterd binnen. Ontgiften betekent dat je je bewust wordt van welke taal je gebruikt. En dat los je niet zomaar op door een ander set woorden te laten klinken. Het vraagt inkeer, en ook interruptie: houd nou eens op! Hoor jij zelf wel wat je aan het zeggen bent! En dan zoeken naar goede, heilbrengende woorden…”

Van Dijk: “Ik denk aan Bonhoeffer, die zei dat het onze taak is te bidden, het goede te doen en te wachten op Gods uur. En als het gaat om onrust, dreiging en angst over het wereldgebeuren, dan zeg ik het de profeet Joël na: ‘Scheur niet je kleren, maar je hart.’ Herstel van kerk en samenleving begint altijd met persoonlijke bekering. Dat is heel concreet: hoe ga je om met je naaste, ook als dat een moslim is?”

“Ik laat mij vallen in verslagenheid en verdriet. Daarna sta ik weer op en ga weer aan het werk”

Werkman: “Ik begin elke ochtend met de vraag of ik deze wereld iets mooier en beter kan maken. Je mag je realiseren dat je niet onvermogend bent. Ik kom uit een niet-kerkelijk gezin. Als jongere werd ik geraakt als ik zag dat christenen iets concreets deden op basis van hun geloof. Een woord is pas een woord als het gedaan is. Ik probeer me te concentreren op plaatsen waar ik God zie in deze wereld. Ik wil het geloof verbinden met wat ik tastbaar voor me zie: vluchtelingen die het weinige eten delen met elkaar, mensen die iets goed willen ondernemen voor de buurt. Heel gewone dingen dus. Daar zit Nederland vol van, hoor! Ik ben bevoorrecht dat te mogen zien, door mijn werk bij Kerk in Actie. Dat houdt mij gaande, hoewel ik ook veel ellende zie.”

Van Ekris: “Over het leven in een tijd van crisis zegt Tomás Halík mooie dingen. Hij is een Oost-Europese katholieke pastoor, die in de communistische tijd gewoon met zijn werk is doorgegaan. Een crisis verbindt hij met het paasmysterie. Je moet een crisis niet uit de weg gaan, zegt hij, maar op je nemen. Je hoeft niet bang te zijn. Je wordt uitgenodigd om te geloven dat je in die crisis, in het onder ogen zien van wat echt zwaar en moeilijk is, kracht ontvangt. Dit geldt voor de secularisatie en ook voor politieke of maatschappelijke crises. We moeten niet allemaal doemverhalen produceren, dat is vaak het doubleren van wat iedereen al aanvoelt en weet. De crisis vraagt juist om tegenverhalen van hoop, die door die crisis zijn heengegaan.”

Werkman: “Voor mij is het wezenlijk dat ik bij momenten ook echt terneergeslagen ga zitten. Na Parijs ben ik gewoon leeg. Ik laat mij vallen in verslagenheid en verdriet. Daarna sta ik weer op en ga weer aan het werk.”

Van Ekris: “Hoop kan alleen geboren worden vanuit de klacht en de tranen. Geloof is een diep besef van geborgenheid, dat je wegtrekt uit de angst: ‘Hetzij dat wij leven, hetzij dat wij sterven, wij zijn des Heren.'”

Van Dijk: “We wanhopen niet, want God regeert. Zijn Koninkrijk komt.”

Werkman: “Maar misschien moet je wel door de wanhoop heen. Je bent wanhopig, je valt neer, maar daaruit verrijs je weer. We moeten machteloos durven te zijn.”

One thought on “‘Goede woorden ontgiften de samenleving’

  1. Islam is een dodelijke infectie, die de aarde al meer dan duizend en vierhonderd jaar bestrijdt.De Islam heeft als doel, de wereld te onderwerpen,hetzij vreedzaam door middel van zending en migratie, hetzij met geweld door middel van de heilige oorlog of jihad(’De heerschappij is alleen voor Allah.’-Koran:12:40).En moslims zijn religieus gezien verplicht om het islamitische geloof te verspreiden over de hele wereld…De ISLAM ziet de wereld als eeuwig verdeeld in twee tegengestelde kampen: 1) Dar al-Harb (land van oorlog, geregeerd door de ongelovigen); 2) Dar al-Islam (land van vrede, geregeerd door moslims). Elk land dat niet islamitisch is en niet geregeerd door moslims wordt beschouwd als een land van oorlog.Europa behoort tot de dar al-harb en moet worden onderworpen in dar al-Islam.En het is de plicht van IEDERE MOSLIM om dat doel te steunen. Wie dat niet doet is een afvallige.”De jihad is een plicht voor ELKE MOSLIM!”(Koran soera 2, vers 216).Er is geen sprake van eigen keuze. …Islam is in een permanente staat van oorlog met niet-moslims, totdat het uiteindelijk over de gehele wereld zal heersen.Europa wordt vandaag voor de derde keer getroffen door islamisering,dit keer niet door de gewelddadige jihad,maar via ‘sluipende’ wijze.Door de massa immigratie,in West-Europa bevinden zich nu al honderden islamitische no-go zones, waar de autoriteiten niet of nauwelijks meer de controle over hebben.Moskeeën, hoofddoekjes en minaretten domineren in steeds meer wijken het straatbeeld.Wij de inwoners van Europa kijken lijdzaam toe, hoe inwoners van andere continenten onze straten en steden tot de hunne maken. Elk jaar wordt Nederland een beetje minder Nederland.Dezelfde ontwikkeling is er in heel West-Europa. …Decennia van miljarden pompen in de integratie van de moslims is een fiasco geworden……Multiculturalisme werkte niet voor de christenen in Turkije, de boeddhisten in Afghanistan, de hindoes in Pakistan, de zoroastriërs in Iran of de christenen in het hele Midden-Oosten.Maar we geloven dat dit multiculti-model bij ons in Europa zeker goed gaat uitpakken…Bah!…
    OPEN JE OGEN, VOOR DE ISLAM ZE SLUIT!…http://szrzlj3.blogspot.nl/2017/03/open-je-ogen-voor-de-islam-ze-sluit.html

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *