Sinds een paar jaar doemt de naam Jordan Peterson op in elk debat tussen rechts en links, conservatief en progressief, alt-right en social justice warriors. Wie is deze Canadese psycholoog die even makkelijk de Bijbel als Nietzsche citeert en die in Nederland GeenStijl-lezers en Thierry Baudet-fans onder zijn gehoor mag rekenen? 

tekst Alain Verheij

Halverwege januari 2018 kwamen tweeduizend Nederlanders bij elkaar voor een ‘nationale brainstorm’ in Rijswijk. Het evenement De Nederlandse Leeuw was pretentieus. In één avond tijd zouden de bezoekers het debat over immigratie en integratie een serieuze stap verder helpen aan de hand van discussies en lezingen. De grote held van de avond was hoofdspreker Jordan B. Peterson. Ooggetuigen vertellen dat de zaal na zijn toespraak opvallend snel leegstroomde: veel aanwezigen waren speciaal voor deze man naar Rijswijk gekomen. Website GeenStijl maakte van de gelegenheid gebruik en strikte de Canadese denker voor een uitgebreid interview. Kranten en bladen haastten zich om de hype bij te benen en kwamen een voor een met een profiel van de rockster onder de psychologen, die ons land kortstondig met een bezoek had vereerd.

Miljoen abonnees

Zo maakte Nederland begin dit jaar kennis met Jordan Peterson, wiens ster de laatste jaren in rap tempo is gerezen. Als professor psychologie in Toronto heeft hij een YouTube-kanaal met meer dan een miljoen abonnees. De best beken uploads behandelen ‘Het idee God’ (1,9 miljoen weergaven), ‘Identiteitspolitiek en de marxistische leugen van wit privilege’ (1,1 miljoen) en ‘Een boodschap aan millennials: hoe je kunt veranderen’ (ruim 920.000). De productie van die lange video’s bekostigt Peterson via crowdfunding op de website Patreon, waarmee hij een verbluffende 50.000 dollar per maand ophaalt.

Jordan B. Peterson, professor in de psychologie

Dat deze wereldwijde populariteit hem ooit ten deel zou vallen, lag niet voor de hand. Jordan Peterson groeide op in Fairview, een gehucht in Canada waar het inwonerstal rond de drieduizend lag en de winters lang en extreem waren. Tieners vulden hun tijd door verveeld rondjes te rijden, op zoek naar een leeftijdsgenoot wiens ouders van huis waren zodat er met wat drank en drugs een goed feestje kon worden gebouwd. 

Ambitie, serieuze persoonlijke ontwikkeling en zin in het leven vond Peterson pas toen hij ging studeren. Hij ontworstelde zich aan de omgeving uit zijn jeugd (al trouwde hij met een meisje uit hetzelfde dorp) en zocht nieuwe vrienden die het beste in hem naar boven konden halen. Jordan bleek een snelle leerling. Voor zijn dertigste was hij gepromoveerd als klinisch psycholoog, een vakgebied waarin hij een goed deel van de jaren ‘90 assistent-professor van Harvard was. 

Peterson en zijn gezin keerden in 1998 terug naar Canada, waar hij het volle professoraat aanvaardde, naast een praktijk waar hij patiënten ontving. Vlak na de verhuizing publiceerde Peterson het werk waar hij dertien jaar lang drie uur per dag aan had gewerkt: Maps of meaning. Dit magnum opus zou zijn eerste en enige wetenschappelijke boek worden, en zette de inhoudelijke lijn uit voor al zijn latere werk. In zijn debuut zoekt de professor naar de psychologische betekenis van religie en mythologie. Aan de hand van oerpsycholoog Carl Gustav Jung wil hij eeuwige archetypen destilleren uit de oude zingevingsverhalen. Welke oeroude, onveranderlijke denkpatronen zitten diep in ons brein verankerd? En kunnen die ons ook iets leren over de mechanismen onder geweld, oorlog en agressie? Want de vraag naar het kwaad, van Rwanda tot aan de Goelag, is er een die Jordan Peterson sinds zijn jonge jaren nooit heeft losgelaten. Life is suffering, is zijn mistroostige refrein.

Te grotesk

Maps of meaning werd geen bestseller. Collega’s ontvingen het over het algemeen welwillend, maar veel aandacht kreeg het boek niet. De vragen die Peterson stelde, waren te grotesk en alomvattend, en zijn wending naar Jung en religie waren niet modieus genoeg in de postmoderne omgeving van de academische geesteswetenschappen. Zijn grote knallers zou Jordan pas een generatie later maken. Mede dankzij zijn ervaring als behandelaar groeide hij steeds meer in zijn rol als mentor voor zijn studenten in Toronto, naast zijn rol als onderzoekende wetenschapper. Hierin lag de sleutel naar zijn succes.

Peterson begon in 2012 met het delen van zijn kennis en opinies op de vraag-en-antwoordwebsite Quora. Zo publiceerde hij op een dag een lijst met circa zestig levenswijsheden, zoals: ‘Aai een kat als je er een tegenkomt op straat.’ ‘Wees nauwkeurig wanneer je spreekt.’ ‘Maak van je vrouw geen huishoudelijke hulp.’ ‘Zoek vrienden die het beste met jou voor hebben.’ ‘Laat pestkoppen niet met hun gedrag wegkomen.’ De vuistregels bleken een gevoelige snaar te raken bij de bezoekers van het forum: Jordan Peterson scoorde zijn eerste online monsterhit. 

In deze stijl ontwikkelde de psycholoog zich verder. Hij verweefde zijn aloude fascinaties voor religie, psychologie, evolutiebiologie, tijdgeest en praktische levenskunst in een oeuvre van filmpjes, tweets, media-optredens en (online) publicaties. Met de pretentie van een alwetende, getergde goeroe behandelde hij alle denkbare persoonlijke en maatschappelijke problemen – liefst tegelijk, samengebald in één groots en alomvattend antwoord. Het leverde Peterson de status van cultheld op, vooral onder intelligente jonge mannen. 

Transgender

Simultaan met zijn intellectuele variant op het zelfhulpgenre maakte Peterson furore door zijn politieke polemieken. In het Canada van de links-progressieve premier Justin Trudeau ontpopte Jordan Peterson zich tot luis in de pels van alles wat feministisch, politiek correct en postmodern heet. De hardste confrontatie kwam in 2016, toen wetsvoorstel ‘C-16’ de discriminatie van transgenderpersonen expliciet strafbaar stelde. Peterson zag de nieuwe wet als een bedreiging van de vrijheid van (menings)uiting en wuifde genderneutraal taalgebruik af als een ‘politiek correct spelletje’. Zijn protesten leidden tot demonstraties en tegendemonstraties en mondden uit in een rel die Petersons invloed explosief liet toenemen.

Zo verruilde de psycholoog zijn klinische praktijk voor maatschappijkritiek: geen individuen meer op de sofa, maar de hele westerse beschaving op de pijnbank. Hij werd niet alleen een halfgod voor de alt-rightbeweging (waar hij overigens naar eigen zeggen niets mee te maken wil hebben) en, in Nederland, de fans van GeenStijl en Thierry Baudet. Ook David Brooks, columnist voor New York Times, overweegt bewonderend dat Peterson de meest invloedrijke intellectueel van onze cultuur is. 2018 is het jaar van Jordan Peterson, met behalve een wereldtour nu ook het langverwachte boek waarin al zijn theorieën en analyses in bijna vierhonderd pagina’s samenkomen: 12 Rules for Life – An Antidote to Chaos.

Orde en chaos

In zijn instant bestseller 12 Rules heeft de auteur twaalf van zijn eerder op Quora gepubliceerde vuistregels geselecteerd en nader uitgewerkt. Het basisprincipe van Petersons wereldbeeld is de strijd tussen orde en chaos. Die spanning ziet hij overal bevestigd, zowel bij yin en yang als in het scheppingsverhaal van Genesis 1 als in sprookjes en mythologie. Voor een goed leven en een gezonde maatschappij moeten beide in balans zijn – al heeft de professor zelf een onverholen voorkeur voor orde, alleen al gezien de ondertitel van zijn boek.

Orde is voor Peterson een mannelijk principe. In zijn goede vorm biedt het structuur en veiligheid. Maar een teveel aan orde leidt tot onvrijheid en starheid. Chaos is bij Peterson een vrouwelijk principe. Positieve uitwerkingen ervan zijn scheppingskracht en creativiteit – met de geboorte als typisch voorbeeld. Een teveel aan chaos leidt echter tot een vrije val in een oneindig niets. De hele carrière van Jordan Peterson is een waarschuwing tegen dit laatste: door het postmodernisme en de progressieve revoluties van de vorige eeuw hebben we zoveel zekerheden de deur uitgedaan, dat we in een collectieve chaos dreigen te belanden.

Antigif

Wat is het antigif tegen chaos dat Peterson zijn lezers belooft? Dat zal voor iedereen weer anders zijn. Doordat de schrijver zo uitvoerig put uit zijn persoonlijk leven, zijn ervaring als therapeut, Bijbelstudiewebsites, zijn vakgebied en algemene beschouwingen over sprookjes, literatuur en de politiek, bevat 12 Rules for Life voor elk wat wils. Je kunt het als zelfhulpboek gebruiken – dan roept Peterson je op om je kamer op te ruimen, rechtop te lopen en zo eerlijk mogelijk te zijn tegen je medemens. Je kunt het als conservatief manifest lezen – dan onderstreep je de passages waar Peterson mythen, wetenschap en maatschappijbeschouwing gebroederlijk inzet om progressief links een weerwoord te bieden. Je kunt het ook als religieus document lezen – dan volg je Peterson in zijn basisaanname dat alles draait om een strijd tussen orde en chaos, en implementeer je zijn bewijsvoering en tips in je eigen wereldbeeld en dagelijks leven.

Het kan allemaal, en dat is een knappe prestatie van Jordan Peterson – maar het maakt het boek ook enigszins immuun voor een coherente kritische bespreking. Om een voorbeeld te geven: in het hoofdstuk met de titel ‘Val kinderen niet lastig terwijl ze skateboarden’ behandelt Peterson achtereenvolgens de houding van de maatschappij ten opzichte van kinderen die buitenspelen, Friedrich Nietzsche over wraakzucht, George Orwell over het socialisme, de zelfmoord van Petersons jeugdvriend, de risico’s van klimaatactivisme en die van postmodernisme, de marxistische revoluties van de twintigste eeuw, de verhoudingen tussen mannen en vrouwen op universiteiten en in het bedrijfsleven. Met uitgebreide analyses van zijn bijbaan in de spoorwegbouw, diverse Disney-films en de psychologie van Jung, mass shootings in Amerika en de werken van de Russische schrijver Solzjenitsyn. Intussen bijna terloops betogend dat ‘neo-marxistische’ universitaire faculteiten geen overheidsgeld zouden moeten krijgen. Dit zegt álles, zeggen volgelingen. Dit gaat nérgens over, zeggen tegenstanders. Een middenweg lijkt hier niet te bestaan.

Tegenbeweging

In diverse opzichten vervult Jordan Peterson een maatschappelijke behoefte. Hij is een professor psychologie die niet bang is om buiten zijn boekje te gaan met concrete adviezen aan samenleving en individuen. Hij is een conservatief die goed de weg weet in het medialandschap van de nieuwe tijd. Hij is een oppeppende vaderfiguur voor een generatie onzekere jongemannen. Hij is het intellectuele paradepaard waar nieuwrechts naar snakte. Maar misschien is Jordan Peterson wel vooral de onvermijdelijke tegenbeweging na decennia van secularisering: eindelijk weer een profeet die in zijn allesomvattende, ongenuanceerde theorie aan één stuk door verbanden legt tussen het politieke, het spirituele en het persoonlijke. 

Jordan Peterson symboliseert het einde van een tijdperk waar de waarheid relatief is, elk groot verhaal ontbreekt en iedere prediker als moraalridder wordt weggezet. De oude verhalen worden weer afgestoft. De groteske beweringen mogen weer uit de kast. Een vorm van spiritualiteit keert weer terug in ons levensgevoel en wereldbeeld. Een groep jongeren laat zich urenlang gezeggen wat ze moeten vinden en hoe ze moeten leven. Jarenlang zagen wij de maatschappelijke invloed van de kerk, de universiteit en de gevestigde media afnemen. Toen was daar ineens Jordan Peterson, die mediamaker, dominee en professor ineen is en daar schijnbaar moeiteloos een half miljoen per jaar mee opstrijkt. 

Jordan Peterson zal geen opzichzelfstaand fenomeen blijken te zijn. Internationaal gaan er navolgers en tegenstanders opstaan. Kerken, faculteiten en politici laten zich inspireren of afschrikken. Conservatieve antifeministen, rechtse politici en alt-rightbewegingen ervaren zijn bestaan als een duwtje in de rug. In de komende twee, drie jaar blijven alle ogen op Peterson gericht: op welke manier zal hij zijn nieuwgevonden invloed weten te verzilveren voor maatschappelijke veranderingen?

Prof. dr. Jordan B. Peterson werd in 1962 geboren in de Canadese provincie Alberta. Als dertigjarige promoveerde hij als klinisch psycholoog aan de McGill University in Montreal, waaraan hij tot 1993 verbonden bleef. Vanaf toen werkte Peterson vijf jaar lang in Amerika, eerst als assistent-professor en later als associate professor aan de prestigieuze Harvard University. Met zijn vrouw, dochter en zoon keerde hij in 1998 terug naar Canada om professor in Toronto te worden. 

In die hoedanigheid bracht Peterson zijn eerste boek uit, Maps of Meaning (1999). Het is een zoektocht naar zingeving vanuit een combinatie van verschillende wetenschapsvelden, waarin de auteur de wisselwerking onderzoekt tussen zingevingsstructuren zoals mythologie en religie, en de menselijke psyche. De uitgangspunten van het boek zijn hevig geïnspireerd door Carl Gustav Jung, een van de godfathers van de moderne psychologische wetenschap. Naast zijn werk als wetenschapper en auteur had dr. Peterson lange tijd een kliniek waar hij als psycholoog cliënten ontving.

De afgelopen jaren is Jordan Petersons invloed in rap tempo toegenomen. Hij begon online levensadviezen en opinies te publiceren die de aandacht van het grote publiek trokken. Op zijn YouTube-kanaal publiceert hij video’s waarin hij kritisch is op progressief-linkse politiek, psychologische wijsheden uitdiept uit mythologie en de Bijbel, en vanuit zijn vakgebied levensadviezen geeft. Dit jaar kwamen al die thema’s samen in het nieuw verschenen boek 12 Rules for Life: An Antidote to Chaos.

Petersons verzet tegen postmodernisme en feminisme en zijn populariteit bij de jonge alt-rightbeweging maken hem een controversiële hoofdrolspeler in het voortwoekerende westerse identiteitsdebat. 

One thought on “Het grote verhaal is terug. En dit is zijn profeet

  1. Dank.

    Met alle respect voor Jordan Peterson, maar zit de wereld op hem en zijn ideo logje te wachten? Ik betwijfel het.
    Ik ben zelf ook een fervent voorstander van een tegenbeweging, een tegencul tuur. Ook vanuit een spirituele oriëntatie, maar dan meer van de linkse kerk. Vanuit een links-progressieve insteek.

    Volgens mij heeft de wereld niet meer Thierry Baudets en Jordan Peterson’s no dit, maar meer visionairs, profeten van radicale zachtmoedigheid (vgl. Ruard Ganzevoort, Groen Links, Johan …,theater man/auteur, en JPK, ondergetekende) en authenticiteit (JPK, ondergetekende).
    In de lijn, traditie van Jezus Christus. Of vanuit een huma(a)n(istisch)referentie- kader. Een herkenbare levensstijl met er bij horende deugden (bijv..de vruchten van de Geest, Galaten 5: 22, in de Bijbel).
    Om ons in te oefenen, te trainen en om ze ons eigen te maken, te internaliseren.
    Is ook maar een visie. Naar wel van een man met een missie (JPK), weloverwogen en doordacht, in een harde, gewonde, gebroken, gewelddadige en donkere wereld, die reparatie, heling en licht behoeft.

    De wereld heeft een tekort, een gebrek aan ver-licht-e denkers, doeners.
    Aan lichtwerkers- en brengers.
    Aan helers, bruggenbouwers, ver-zoen-ers en vredestichters.
    Niet aan mensen die polariseren, verde len, groepen mensen uit elkaar spelen en paniek of haat zaaien.
    Vrede en alle goeds,
    Jean-Paul Kruk

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *