De Bijbel is in een schaamtecultuur geschreven. Als je dat meeweegt, blijkt dat elke trouwe liefdesrelatie iets over God vertelt, maar tegelijk dat ware vervulling daarin niet is te vinden. Wat zegt de Bijbel over trouwen?

tekst Reinier Sonneveld

Bij weinig discussies komen zoveel emoties kijken als bij die over liefdesrelaties. En gelukkig heeft de Bijbel er van alles over te zeggen. Maar eerst een disclaimer. Een bijbeltekst uitleggen is niet zoiets als een sommetje maken. Het is onmogelijk harde conclusies te trekken. Dat komt omdat er in elke passage én verschillen én overeenkomsten staan met onze huidige situatie. De vraag is steeds wat precies de link is met onze tijd.

Dat werkt bijvoorbeeld zo. Jezus zegt letterlijk: ‘Eis je bezit niet terug als iemand het je afneemt. Leen geld zonder iets terug te verwachten.’ Toch reageert vrijwel elke christen: ja, maar dat zou in onze cultuur niet werken, je moet tegenwoordig wel rente vragen en je geld terug zien te krijgen. We lezen deze tekst niet ‘letterlijk’, maar proberen een kern eruit te halen en concluderen bijvoorbeeld: het gaat er eigenlijk om dat je gul bent en geen woekerrente vraagt.

Als het heterohuwelijk altijd al een noodverband was, een compromis, waarom dan eigenlijk niet ook het homohuwelijk?

Dit doen we voortdurend als we de Bijbel uitleggen. Er staat ook dat je als gast ‘de minste plaats’ moet nemen, ‘met geheven handen’ bidden en elkaar ‘de heilige kus’ moet geven. We schrijven deze teksten niet af als ouderwets, maar proberen ze toe te passen.

Niemand leest de hele Bijbel dus ‘letterlijk’. Geen enkele bijbeltekst is geschreven in precies dezelfde situatie als de onze en kunnen we dus klakkeloos één-op-één toepassen. Wie beweert daaraan te ontkomen, interpreteert en selecteert als iedereen, maar is zich alleen niet bewust van dit proces.

De Bijbel is geschreven in een schaamtecultuur

Na deze disclaimer, nu mijn eerste punt. Want ook als het gaat om het huwelijk zijn er in elke cultuur overeenkomsten én verschillen met die van de Bijbel. Echtgenotes in die tijd droegen bijvoorbeeld een hoofddoekje en konden niet lezen, ze waren uitgehuwelijkt en hadden geen ‘ja’ gezegd voor een burgerlijke stand, ze zaten apart in de synagoge en reisden niet alleen. Denk aan een hedendaags conservatief Marokkaans gezin.

Het contrast met onze moderne relaties moeten we eerlijk meewegen. Een gescheiden vrouw was in die tijd bijvoorbeeld vogelvrij en bankroet – een verbod op echtscheiding is in zo’n cultuur niet haar onderdrukken, maar beschermen. De vraag wordt dan: hoe moet je tegenwoordig dat principe rechtdoen en een partner beschermen? Met seks-buiten-het-huwelijk kon je in een tijd zonder voorbehoedmiddelen de eer van je hele familie schenden. Hoe zorg je in onze cultuur dat je seksualiteit geen platte, individuele keuze wordt? Paulus kende slechts homoseksuele contacten die promiscue waren. Wat doe je met zijn teksten als we sinds kort wel een officieel homohuwelijk kennen?

In een schaamtecultuur is het heteroseksuele, monogame en levenslange huwelijk een van de centrale pijlers van de samenleving. Dat doorbreken levert daar enorm veel stress, schande en onheil op. In zo’n context (die van de Bijbel dus) is het verdedigen van deze samenlevingsvorm gezond en allerminst ouderwets of onderdrukkend. Westerse christenen, vooral die in steden wonen, zullen in dit soort bijbelteksten echter verder moet graven om Gods verlangen voor hun eigen situatie te ontdekken.

Een huwelijk vertelt iets over God

Maar wat is een huwelijk dan wel? Het mooiste wat de Bijbel erover zegt, is dat een huwelijk goddelijke trekken heeft. Diverse teksten vergelijken het namelijk met hoe God met gelovigen omgaat. Niet dat de man op God lijkt, maar dat er in de band van hem en zijn vrouw iets van Jezus gebeurt. Misschien zelfs juist als hun relatie slecht werkt, maar met veel kwakkelen toch overeind blijft. Daarin wordt iets duidelijk van hoe ook God met ons blijft doorbikkelen.

Dit kan op allerlei manieren worden misbruikt. Mannen kunnen gaan denken dat ze meer te zeggen hebben dan vrouwen. Zij vergeten dan eventjes voor het gemak de kern van hun geloof: dat Jezus, dé gestalte van God in deze wereld, nota bene werd gekruisigd. Niet bepaald de narcistische macho die vrouwen het zwijgen oplegt. Eerder andersom. God geeft mensen extreem veel ruimte en blijft tot het uiterste trouw. Als beide partners in een liefdesrelatie dat bij elkaar ervaren, hebben zij een ‘bijbels huwelijk’.

Mannen en vrouwen hebben evenveel gezag

Intussen spreekt Paulus toch niet exact hetzelfde over mannen en vrouwen – dat merk je hiervoor al. Hij vergelijkt weliswaar niet rechtstreeks mannen met God of Jezus, want hij vergelijkt relaties, maar de mannelijke kant van die relaties staat wel vaker parallel aan de goddelijke kant. En Paulus zegt inderdaad wel dat geliefden en gelovigen ‘aan elkaar’ respect verschuldigd zijn, maar toch meer richting vrouwen. En dan stelt hij ook nog twee keer dat de man ‘het hoofd van de vrouw’ is.

Hoe zit dat? Wij horen in dat woord iets van gezag (denk aan ‘opperhoofd’ of ‘hoofd van de afdeling’), maar die betekenis bestaat niet in het Grieks. Het is letterlijk een hoofd van een lichaam of figuurlijk de oorsprong van een rivier. De man als ‘hoofd’ van de vrouw betekent dus dat hij haar oorsprong is. Paulus lijkt daarbij aan de rib van Adam te denken waaruit volgens Genesis 1 Eva voortkwam. Als je die rib niet letterlijk leest, dan kun je lastig de man nog als ‘hoofd’ zien. Dat doen de meeste Joodse uitleggers en is een heel gebruikelijke manier om met de Bijbel om te gaan – zie de disclaimer waarmee ik begon.

Bovendien benadrukt Paulus juist dat het onder gelovigen heel anders werkt. Daar ‘is geen man en vrouw meer’, zegt hij, want ‘de vrouw komt wel uit de man voort, maar de man bestaat ook door de vrouw’. Zijn punt is dus dat christelijke huwelijken niet uniek zijn door hun asymmetrie – zoals wel vaak is beweerd – maar door hun symmetrie. Als een christelijke vrouw vooral de ambities van de man dient, en niet beiden elkaar, dan is zo’n stel teruggevallen tot een heidens gebruik waarvan ze zich moeten bekeren.

Dat lijkt tegenwoordig heel normaal, maar was destijds een revolutie – die natuurlijk allerlei sociale onrust opleverde. Het was alsof tegenwoordig heel veel moslimmeisjes opeens hun hoofddoek af zouden doen. Hun omgeving kan dat moeilijk anders begrijpen dan: ze zijn losgeslagen en ‘sletterig’ geworden. Dat is de reden dat Paulus bovengemiddeld vaak vrouwen tot de orde roept. De revolutie was bij hen het meest ingrijpend en zij liepen het meest risico op ‘imagoschade’.

Een huwelijk is een noodverband

Ondanks het voorgaande, is het huwelijk in de Bijbel minder belangrijk dan meestal beweerd wordt. De redder van de wereld, Jezus, en de belangrijkste christelijke denker, Paulus, deden allebei niet mee aan de zogeheten ‘hoeksteen van de samenleving’. Jezus legt uit dat hij vrijgezel is ‘om Gods koninkrijk’ beter te dienen. Paulus zegt dat het ‘beter’ is niet te trouwen, omdat je dan ‘gelukkiger’ bent en ‘volledig toegewijd’ aan God. Beide mannen hadden geen relatie of kinderen, en toch een rijk en vervuld leven.

Dit is een bom onder alle romantische dromen, boeken, films, bruiloftspreken, trouwteksten. Nee, het hoogste doel in het leven is níet een leuke vent of meid scoren, op een tienduizend-euro-feest ‘ja’ zeggen en dan de roze wolk van een gevulde kinderkamer. Sterker nog, een huwelijk kan je juist van je bestemming laten afdwalen. Paulus’ redenering is speels en genuanceerd. Hij ziet trouwen niet als zonde, maar als een verstandig compromis om te voorkomen dat allerlei seksuele frustraties uit de hand lopen.

Het zal vast ook positievere argumenten hebben gehad, maar in deze passage ziet hij het huwelijk blijkbaar als een noodoplossing. In de christelijke ethiek kennen we dat in diverse situaties: iets wat misschien niet ideaal is, toch adviseren als een praktisch compromis. Denk aan de zogeheten noodleugen: als je moet liegen om iemand te beschermen, bijvoorbeeld een illegaal of onderduiker, is dat volgens de christelijke moraal toegestaan. Jezus gebruikt deze redenering in verband met echtscheiding: het is ‘oorspronkelijk niet de bedoeling’, zegt hij, maar desondanks ingesteld ‘omdat jullie zo koppig zijn’.

Deze manier van denken wordt inmiddels iets uitgebreid en je hoort tegenwoordig pleidooien voor het ‘noodhomohuwelijk’. Dat is inderdaad een van de mogelijkheden om als christenen dit nieuwe fenomeen in onze cultuur serieus te nemen. Als het heterohuwelijk altijd al een noodverband was, een compromis, waarom dan eigenlijk niet ook het homohuwelijk?

Ik begon met de disclaimer dat niemand ooit de Bijbel letterlijk leest. Geen enkele cultuur is namelijk precies hetzelfde als die van de teksten. Daarom blijft het altijd zoeken naar waar precies de overeenkomsten en verschillen liggen. Je moet blijven selecteren naar welke elementen je wel en niet kunt overnemen. Soms zijn details heel goed toepasbaar, soms alleen de achterliggende gedachte. Dat verschilt per tijd en plaats. Laten we daarom niet naïef praten over ‘het’ bijbelse huwelijk. Dat bestaat niet. Wie het claimt gevonden te hebben, heeft vooral eigen voorkeuren gevonden. Er is wel zoiets als een liefdesrelatie die zich laat inspireren en corrigeren door de Bijbel, door Jezus, door de heilige Geest. Dat klinkt vager en dat is het ook. Maar hé, er is ons nooit beloofd dat het een eitje zou zijn…

 

Gebruikte teksten 

‘Eis niet terug’ – Lucas 6:30,34

‘Minste plaats’ – Lucas 14:10

‘Geheven handen’ – 1 Timoteüs 2:8

‘Heilige kus’ – o.a. 1 Petrus 5:14

‘Goddelijk huwelijk’ – o.a. Efeziërs 5:21-24,32; Openbaring 19:7; 1 Korintiërs 11:3

‘Man is hoofd van de vrouw’ – idem

‘Elkaar respecteren’ – Efeziërs 5:21; 1 Petrus 5:5

‘Gelijkwaardig’ – 1 Korintiërs 11:11-12; Galaten 3:28

‘Singles beter’ – Matteüs 19:10-12; 1 Korintiërs 7:2,8-9,25-40

‘Echtscheiding’ – o.a. Matteüs 19:7-9

 

‘Trouwteksten’ die niet over trouwen gaan 

‘Het meeste is de liefde’ – 1 Korintiërs 13:1-13

‘Waar jij gaat, ga ik’ – Ruth 1:16

‘Drievoudig snoer’ – Prediker 4:12

‘Ongelijk span’ – 2 Korintiërs 6:14-18

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *