Onlangs raakte streamingsdienst Netflix betrokken bij een controverse rond 13 Reasons Why, een serie waarin de zeventienjarige Hannah dertien redenen voor haar zelfmoord uit de doeken doet, alvorens tot de gruwelijke daad over te gaan. De afleveringen zouden volgens critici kunnen leiden tot een ‘zelfmoordtrend’ onder jongeren: het zogenaamde Werther-effect.

Dit effect is vernoemd naar de hoofdpersoon uit Die Leiden des jungen Werthers, de bekende novelle van de Duitse schrijver Johann Wolfgang von Goethe. Niet lang na de publicatie ervan, in 1774, begonnen jonge mannen de hoofdpersoon te imiteren door dezelfde kleding te dragen. In het boek schiet Werther zichzelf met een pistool door het hoofd na een afwijzing van een door hem begeerde dame. Helaas werd ook die handeling veelvuldig geïmiteerd; na het publicatiejaar groeide het aantal meldingen van zelfmoord met een pistool in Duitsland aanzienlijk.

Er zijn betere plekken dan deze pagina om te beargumenteren of het (laten) kijken van 13 Reasons Why moreel verantwoord is. Voor inzichten in deze kwestie raad ik graag het artikel van Rosan Hollak in NRC aan, of de goede analyses die het Amerikaanse online magazine Vox hieraan wijdde.

Wat ik als cultuurwetenschapper interessant vind, is dat kunstenaars sociale processen beschrijven soms jarenlang voordat ze daadwerkelijk gestalte krijgen.

Papageno
Waar ik deze kolommen wel graag voor gebruik, is om te wijzen op het feit dat het Werther-effect past in een rij sociale fenomenen vernoemd naar fictieve figuren. Zo wordt de hoopvolle tegenhanger van het Werther-effect het Papageno-effect genoemd. Dat is de positieve invloed die massamedia kunnen hebben wanneer zij alternatieven voor zelfmoord presenteren, vernoemd naar een karakter uit de opera Die Zauberflöte van Mozart. De hopeloos verliefde Papageno dacht na over zelfdoding, totdat de andere personages hem oplossingen toonden voor zijn persoonlijke crisis.

In de psychiatrie komen fictieve karakters veelvuldig voor als duidingen van een aandoening. Sommige van deze gesteldheden zijn relatief onschuldig en goed te behandelen. Zo hebben kinderen die lijden aan het Huckleberry Finn-syndroom een grote behoefte zich af te zonderen in videogames of in de natuur, zoals de hoofdpersoon uit de roman van Mark Twain uit 1884. Ook bekend is het Peter Pan-syndroom, dat veel voorkomt onder pas afgestudeerden die zich afzetten tegen volwassen worden. Andere, meer zorgwekkende aandoeningen zijn het Othello-syndroom, dat gepaard gaat met gevaarlijke psychoses waarbij de patiënt net als Shakespeares generaal gelooft dat zijn of haar partner vreemdgaat, en het syndroom van Münchhausen, een ernstige vorm van hypochondrie en automutilatie, vernoemd naar de fictieve Duitse baron die veelvuldig loog over zijn prestaties en belevenissen.

Zelfdodingscijfers
Ook in andere takken van de wetenschap zijn fictieve karakters alom aanwezig. Hebt u bijvoorbeeld weleens een Spongiforma squarepantsii gezien? Anders dan de naam doet vermoeden is dit geen zeespons, maar een paddenstoelensoort, ontdekt in 2010.
Natuurlijk gaat het er me niet om een relatie aan te tonen tussen een geanimeerd zeedier en een stijging in zelfdodingscijfers. Het Werther-effect baart mij grote zorgen. Maar wat ik als cultuurwetenschapper interessant vind, is het feit dat kunstenaars sociale processen beschrijven soms jarenlang voordat ze daadwerkelijk gestalte krijgen.
Kijk naar de stijgende populariteit van dystopische romans na de verkiezing van Donald Trump. In de huidige Amazon-bestsellerlijst staan boeken als 1984 van George Orwell (1949), Brave New World van Aldous Huxley (1932) en It Can’t Happen Here van Sinclair Lewis (1935).
Hierin schuilt volgens mij de kracht van fictie: het blijkt in veel situaties een geprepareerd raamwerk voor nog onbekende fenomenen. En precies daarom is het blijvend de moeite waard ons er in te verdiepen, of het nu Duitse literatuur betreft, kindersprookjes of een intense Netflix-serie over de harde sociale verhoudingen op een middelbare school.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *