Koning Willem-Alexander zal binnenkort het jubileum van de Protestantse Kerk meevieren in De Fontein in Nijkerk. Deze kerk is ontworpen door Mari Baauw (geb. 1961), architect bij Royal HaskoningDHV. Afgelopen voorjaar gingen we voor de serie kunstenaarsportretten Makers met Mari terug naar zijn schepping.  

tekst Arie Kok

“Anderhalf jaar ben ik niet in De Fontein geweest. Nu ik er weer rondloop, zeg ik: ja, echt een mooie kerk! Het blijft voor een architect altijd spannend hoe het gebouwde ontwerp eruit ziet en wat de opdrachtgever er vervolgens mee doet. Uit het gebruik blijkt of je echt op dezelfde lijn zit. Belangrijk is dat het goed werkt en dat het mooi blijft.

’s Ochtends staat de zon op dat raam daar, een van de drie ramen van de Geest. Tussen 10 en 11 uur, tijdens de reguliere ochtenddienst, valt een vuurrode baan zonlicht diagonaal op de witte wand achter het liturgisch centrum. Bedenk je zoiets van tevoren? Niet rationeel, het valt je in tijdens het ontwerpproces.

‘Veel kerken zijn teveel met zichzelf bezig, teveel aan het overleven, en vervallen bij het ontwerpen van nieuwe gebouwen, of bij herinrichten of verbouw in heimwee.’

De as van de kerk loopt van de ingang, via het kruis naar het raam van de Vader. Zoals je ziet staat de predikant naast de as, hij staat niet in de weg, hij wijst door. Als je binnenkomt word je eerst bepaald bij het witte kruis, dat je van binnenuit door het raam van de Zoon op het dak kunt zien staan. Als de lucht blauw is steekt het wit extra goed af. Christus staat centraal in deze gemeente. De as loopt door, naar buiten. Het geloof houdt niet op bij de deur van de kerk, het gaat mee het leven in. Dat getuigende, het je niet schamen voor het Evangelie, daar is geen discussie over in deze kerk.

We hadden van meet af aan een goede klik. Na een eerste telefoontje hebben we gesprekken gevoerd. Er lag een dik rapport met het programma van eisen. Drie architecten deden mee aan een besloten prijsvraag. Mijn ontwerp sloot het beste aan bij de visie van de gemeente, met een accent op getuigen, ontmoeten en diaconaat. Het moest een eigentijds ontwerp worden. Veel kerken zijn teveel met zichzelf bezig, teveel aan het overleven, en vervallen bij het ontwerpen van nieuwe gebouwen, of bij herinrichten of verbouw in heimwee. Dan wordt er te weinig in kansen gedacht en geloven in het nu.

Ik begin een ontwerp van een nieuwe kerk met te schetsen wat ik voel, bewust en onbewust geladen met de woorden die je samen gedeeld hebt. Ik ben uitgegaan van een cirkel. Dat staat voor gemeenschap. Bovendien is een rond gebouw een compact gebouw en in die vorm duurzaam qua energiegebruik. Ik laat me verrassen door wat er boven komt aan ideeën. Als ik in de flow van het ontwerp kom, grijp ik alles wat me onder ogen komt en bouw maquettes. Zo ontstond mijn ontwerp voor de Petrus- en Pauluskerk in Maassluis uit koffiebekertjes. Ik bezoek veel kerken en musea. Aan dit ontwerp heb ik gewerkt in het museum Insel Hombroich in Duitsland, een inspirerende en rustige plek.

‘Nu het slecht gaat, proberen we die oude gebouwen overeind te houden. Terwijl we geen schatten op de aarde moeten bewaren!’

Al schetsend en aan maquettes knutselend ontstaat het ontwerp. De maquettes bouw je van foamplaat en spelden, ruimtelijk schetsen is dat, zo ontstaan er ruimtes. Die fotografeer ik. Ondertussen blijf je met de opdrachtgever in contact, en gaandeweg ontdek ik dan wat er achter de woorden van het programma van eisen schuilgaat. Soms houd je een opdrachtgever een spiegel voor. Is dit echt wat je wilt? Het ontwerp van De Fontein heb ik gepresenteerd aan een zaal vol met gemeenteleden. Dat is een spannend moment. Ik geloofde in de kracht van mijn ontwerp. Dat komt dan ook wel over.

Deze jonge gemeente had niet de ballast van oude kerkgebouwen. Die zijn vaak niet geschikt voor de manier waarop wij nu kerk willen zijn, meer een gemeenschap, met veel activiteiten, de mogelijkheid om technische middelen als een beamer in te zetten. Kerken proberen vaak als paardenkoetsen door het leven te gaan. Maar als de wereld zich op skates en fietsen, in auto’s en in vliegtuigen voortbeweegt, loop je vast. Na de beeldenstorm zijn de protestanten dwars in hun kerkgebouw gaan zitten, trokken zich niets van het gebouw aan. Als ze maar droog zaten en er gepreekt kon worden. Nu het slecht gaat, proberen we die oude gebouwen overeind te houden. Terwijl we geen schatten op de aarde moeten bewaren! Dit gaat bij mij heel diep. Soms wordt me gevraagd voor zo’n oude kerk nog iets te doen. Dan denk ik wel eens: je moet hier helemaal niet meer willen zitten, je kan hier geen gemeente zijn, je kan hier niet je missie uitvoeren.

Als architect blijf je het hele bouwproces betrokken. De rol van de opdrachtgever is cruciaal. Durft zij ervoor te gaan staan? Hier hebben we met zijn allen het concept bewaakt. Als het spannend wordt, als de tijd gaat dringen, er geld te weinig is of zich tegenvallers voordoen, dan is die saamhorigheid essentieel. De Welstandscommissie wilde het kruis op een andere plek hebben. De opdrachtgever is daar toen als een blok voor gaan staan. Toen vrijwillige gemeenteleden muren gingen schilderen en een bepaalde kleur niet mooi vonden, gebeurde hetzelfde. Een groen muurtje in het ontwerp, mag niet zomaar paars worden.

Ik wilde dat dit gebouw echt een kerk zou zijn, zonder dat je teruggeplaatst wordt in een andere tijd. Je stapt hier een andere wereld binnen, je komt hier voor God. Ook als je betekenis van de kleuren en vormen niet weet, pak je dat wel mee. Het is niet zo dat een niet-gelovige architect geen kerken zou kunnen ontwerpen. Maar het is voor mij van diepe betekenis, je bent extra gedreven. Het is wel een kunst om zuiver om te gaan met mijn eigen visie op kerk-zijn. Dat is mijn persoonlijke visie. Het kan niet waar zijn dat het geloof van Mari Baauw hetzelfde geloof is als dat van De Fontein in Nijkerk en dat van de Petrus- en Paulus Parochie in Maassluis. Ik bouw niet voor mezelf, maar voor de opdrachtgever.”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *