Kun je Syriërs helpen zonder tegelijk het regime van Assad te legitimeren? Désanne van Brederode van het Syrisch Comité meent van niet, vader Alexi van hulporganisatie GOPA-DERD kán niet anders. Een tweegesprek dat uitmondt in een twistgesprek.

tekst Karel Smouter beeld Jelte Bergwerff

Eigenlijk zou Désanne van Brederode het liefst aan haar nieuwe roman werken. Maar sinds 2012 is ze betrokken geraakt bij een conflict dat zich op 4.000 kilometer van haar huis afspeelt. Sindsdien houden de ontwikkelingen in Syrië haar geregeld van haar werk. Uit haar slaap bovendien, want de schrijfster maakt zich grote zorgen. Waar velen een land waarnemen dat stapje voor stapje uit een diep dal opklimt, ziet zij een land waar een brute dictator de touwtjes in steeds meer delen van het land weer stevig in handen krijgt. En een kerk die zich veel te veel met dat regime inlaat.

Daarom riep ze deze zomer Kerk in Actie, een hulporganisatie verbonden aan de PKN, ter verantwoording, op sociale media en in dagblad Trouw. Deze organisatie mobiliseert Nederlandse kerkleden om bij te dragen aan de noden in Syrië, waar ruim zes miljoen inwoners van huis en haard zijn verdreven. ‘Ik doe het liever niet, maar ik kán niet anders dan me uitspreken als ik zie hoe Syrische christenen door het regime van Assad worden gebruikt om door de buitenwereld weer als acceptabel te worden gezien.’ 

Van Brederode is bestuurslid van het Syrisch Comité, een vereniging die zich inzet voor een vrij en democratisch Syrië. Het comité heeft een achterban van meer dan tweehonderd Syriërs die vanuit de Nederlandse diaspora voor hun thuisland opkomen. Dat gebeurt door herdenkingen van recente oorlogsmisdaden en debatten om hun strijd op de agenda te houden. “Als ik me uitspreek, spreek ik altijd namens hén, mijn Syrische vrienden. De opstand in 2011 is begonnen om een vrij en democratisch Syrië tot stand te brengen. Zolang daar geen sprake van is, moet je héél erg uitkijken met wie je samenwerkt en waar je je geld aan uitgeeft.”

Te stellen dat dit tegen het zere been is van vader Alexi is nog veel te zacht uitgedrukt. De orthodoxe geestelijke uit Antiochië staat aan het roer van hulporganisatie GOPA-DERD, de ngo waar Kerk in Actie ter plekke mee samenwerkt. Deze organisatie bereikt met 1714 medewerkers zo’n 2,5 miljoen Syriërs in nood en draagt bij aan het proces van ‘rehabilitatie’, zoals hij het noemt. Hij bezoekt Nederland om Kerk in Actie-donateurs op te roepen zich achter zijn werk te scharen. “Laat mij jullie arm zijn in Syrië, het land van de oudste kerk buiten Jeruzalem.” De beschuldiging dat zijn kerk een verlengstuk van de arm van Assad is, werpt hij verontwaardigd van zich. 

De twee ontmoeten elkaar in een zaaltje in het kantoor van Kerk in Actie, waar de temperatuur zo ongeveer met de minuut oploopt. Het gaat er heftig aan toe, wanneer de twee elkaar spreken. Van elkaar laten uitspreken zonder afkeurende gebaren en geluiden is geen moment sprake. En, spoiler alert, op het eind van het gesprek zijn de twee nog nauwelijks nader tot elkaar gekomen. Een fotomoment waarop de twee samen lachend de camera in kijken, kan de aanwezige fotograaf op zijn buik schrijven.

Tóch is het belangrijk dat dit gesprek gevoerd wordt. Want Van Brederode stelt ongemakkelijke vragen aan de orde die méér kerkgangers zullen hebben wanneer de collectezak rondgaat voor Syrië. Of die ze misschien wel zouden moeten hebben. Komt mijn geld wel goed terecht? Worden er geen voorwaarden verbonden aan het ontvangen van steun? En koopt die Assad niet de loyaliteit van Syrische christenen door hen te beschermen? 

Je moet ons dankbaar zijn!

Om met dat laatste te beginnen – toch het heetste hangijzer dat de twee vandaag te bespreken hebben. Niets maakt Alexi nijdiger dan de suggestie dat hij en zijn medegelovigen ‘onmondige baby’s zouden zijn’ die door Assad zouden worden gebruikt om zijn regime te bestendigen. “Wij zijn al sinds het begin van de jaartelling de kerk van Christus in Syrië en hebben al meer dan tweeduizend jaar ons geloof en onze traditie in ere gehouden onder allerlei koningen, presidenten, vorsten en zogenoemde dictators. In ons deel van de wereld leer je al gauw dat je je maar het best afzijdig kunt houden van de politiek. Machthebbers komen en gaan, maar de kerk is altijd blijven bestaan.” 

Het staat allemaal op internet: kerkleiders die het regime prijzen, filmpjes van Assad op christelijke bijeenkomsten

Désanne van Brederode

Volgens Van Brederode is van neutraliteit geen sprake: “Het is allemaal terug te vinden op internet: kerkleiders die het regime prijzen, foto’s en filmpjes van Assad die zijn gezicht laat zien op christelijke bijeenkomsten. Een verzoeningsbijeenkomst met de grootmoefti Ahmed Hassoun, die gewoon een representant van het regime is. Mijn indruk is dat de kerk van Syrië alléén maar zo veel hulp kan bieden nadat ze eerst met Assad op een podium zijn verschenen. Misschien – ik durf het haast niet te zeggen – werkt Assad zó geraffineerd dat jullie het zélf niet doorhebben? Het is vaak loyaliteit in ruil voor hulp.”

Alexi schudt hevig zijn hoofd. “Je moet jezelf écht beter informeren. De bronnen waarop jij je baseert, zijn grotendeels gevluchte Syriërs. Begrijp me niet verkeerd, ik ben zielsdankbaar dat zovelen van hen hier een veilig onderkomen hebben gevonden. De bevolking, de regering en de kerken hier hebben veel voor mijn volk betekend. En ook zíj hebben familieleden verloren in de oorlog. Toch hebben ze makkelijk praten vergeleken met degenen die nog dáár zijn. Wij proberen er nota bene te zijn voor hun achtergebleven familie en vrienden. Daar zouden jij en je Syrische vrienden ons dankbaar voor moeten zijn, in plaats van ons te bekritiseren. Er is al zo veel geld besteed aan allerlei vruchteloze pogingen van de oppositie om een politieke oplossing voor het Syriëconflict te vinden; als dat geld zou zijn ingezet voor hulp, zouden we nóg meer mensen hebben kunnen helpen.”

Jij baseert je op gevluchte Syriërs. Die hebben toch makkelijk praten; wij zijn er voor hun achtergebleven familie

FATHER ALEXI

Van Brederode: “Net als iedereen vond ik het nodig dat Daesh (ook bekend als IS) en andere islamitische groepen zouden worden verdreven. Maar voor mij als christen, die nu zeven jaar intensief met Syriërs werkt, is het mijn diepste wens dat al het kwaad wordt bestreden en dat iedereen in vrijheid kan leven. Dus ook degenen in de provincie Idlib, die momenteel worden gebombardeerd. En degenen uit de oppositie in 2011 die zomaar verdwenen zijn, vermoord of opgesloten in een van de gevangenissen van dit regime. Ik kan niet wegkijken als ik zie dat de grootste terrorist van allemaal met steun van zijn veiligheidsapparaat zijn handen in onschuld wast.”

Alexi: “Maar mensen hebben nú hulp nodig. Ik kan toch niet zitten wachten tot de volgende presidentsverkiezingen, waarin misschien een president aan de macht zou kunnen komen waaronder het wél oké is hulp te bieden?” Van Brederode erkent dat het moeilijk is om geheel buiten de overheid om de hulp te bieden die nodig is. Haar eigen stichting werkt op kleine schaal aan enkele herstelprojecten – met name ziekenhuizen – en spant zich in om zo veel mogelijk geld vanuit Europa terug te sturen naar Syrië. Maar zomaar op het vliegtuig stappen en hulp organiseren, dat is voor haar en de meesten in haar stichting – gelieerd aan Syriës oppositie – niet mogelijk. Toch stemt deze vaststelling haar niet minder pragmatisch.

De plek van een christen is een plek van verzet 

Désanne van Brederode

Van Brederode: “Alleen al het feit dat u hiernaartoe kunt vliegen en dat u daar vrij rond kunt rijden, zegt mij dat u op zijn minst uw kritiek richting dit regime inslikt. Dat u zwijgt waar u moet spreken. Assad en zijn trawanten moeten déze kant op komen, naar Den Haag, om voor het Internationale Oorlogstribunaal berecht te worden. Pas dan kan Syrië werkelijk verder.”

Alexi: “Dat ik hierheen kan vliegen, komt doordat ik behalve Syrisch ook Duits ben. Daar zit u dus al verkeerd. Verder zou het best kunnen dat u en ik het over sommige van dit soort percepties eens zijn. Maar dat dóét er niet toe. Ik kan alleen spreken voor GOPA-DERD, de organisatie waar ik leiding aan geef, maar wij zijn strikt apolitiek en puur humanitair. We helpen wie geen helper heeft – van welke religie of etnische groep en met welke affiliaties dan ook –, dat is voor ons, naast de eredienst op zondag, de ‘tweede liturgie’. En net als voor de eredienst zorgt onze politieke neutraliteit ervoor dat we dit tot op de dag van vandaag kunnen blijven doen.”

Van Brederode: “Zeker, helpen wie geen helper heeft. Dat is heel belangrijk. Maar ik geloof dat het óók de taak van christenen is om zich uit te spreken voor wie niet voor zichzelf kan spreken. Dat staat ook in de Bijbel!” Alexi: “Maar wij spréken ons ook uit. Met onze handen, in plaats van alleen maar met woorden!”

U begrijpt, het begon én eindigde als een welles-nietesspelletje op deze middag in een Utrechts kantoorgebouw. Maar toch, hoewel vader Alexi bezweert dat de horigheid aan het regime lang niet zo sterk is als Van Brederode suggereert, is tussen de regels door soms óók te horen dat voor hem het regime-Assad hoogstens ‘het kleinste kwaad’ is. “Maar zelfs al beschouw je het als het ‘minste kwaad’, ik kan simpelweg niet wachten op iets beters.” 

Vrijheid of veiligheid?

Tegenover de onzekerheid van een politiek proces dat het regime-Assad dwingt verantwoording af te leggen maar de strijd om de macht voort laat duren, staat de relatieve stabiliteit en veiligheid van een dictator die onmiskenbaar bloed aan zijn handen heeft, maar wél ruimte biedt aan humanitaire acties om een begin te maken met het herbouwen van een land dat grotendeels in puin ligt. Wat betekent Jezus volgen in zo’n situatie? 

In Irak zou het Westen democratie komen brengen. Kijk wat ervan gekomen is

FATHER ALEXI

Voor Van Brederode is het antwoord duidelijk: de plaats van een christen is het verzet. Zij ontleent inspiratie aan Paolo Dall’Oglio, een jezuïetenpriester die in het klooster Marmousa woonde. “Hij laat zien dat er ook een andere christelijke houding mogelijk is. Eén die de wandaden van het regime bij de naam durft te noemen en tegelijk diep solidair is met de Syrische bevolking.” Voor de schrijfster zou de Kerk in Actie-collecte om steun aan Syrië te verwerven nog enigszins te billijken zijn wanneer Kerk in Actie en haar Syrische partnerorganisatie er ronduit voor uit zouden komen wat een vreselijk dilemma dit is. En het kwaad tenminste niet onbenoemd laat. “Maar dat vinden ze te ingewikkeld. Het beeld van mensen in nood die vanuit naastenliefde moeten worden geholpen, moet niet worden verstoord. Voor mijn gevoel laten we het regime-Assad dan véél te makkelijk wegkomen met de rol die het gespeeld heeft in de chaos die uitbrak sinds de Arabische Lente.”

Vader Alexi wijst vooral op de gevaren van zulk verzet. “In Irak zou het Westen wel even democratie komen brengen. Kijk wat ervan gekomen is! Vóór de oorlog in Irak woonden er 1,3 miljoen christenen. Nu minder dan 200.000. En kijk om je heen; overal in deze regio zie je voortdurend conflicten oplaaien en uitmonden in bloedig geweld. Daarom is het zo belangrijk om nu eerst en vooral ons Syrië veilig te krijgen en te houden. Streven naar een machtsgreep brengt alleen maar nieuw bloedvergieten met zich mee. En oorlog is het ergste wat er is. Dat voorkomen en bestrijden komt vóór al het andere.”


Drie vragen aan Kerk in Actie-directeur Jurjen de Groot

Wat doen jullie om lokale partners te controleren op banden met dubieuze regimes?

“We werken in principe alleen samen met organisaties die lid zijn van de ACT Alliance, waar 140 clubs zich bij hebben aangesloten. Daar word je niet zomaar lid van. Als we een uitzondering op die regel maken omdat de situatie daarom vraagt, voeren we zelf een check uit. Een van de voorwaarden daarbij is dat een organisatie geregistreerd staat bij de landelijke overheid. Verder vragen we van onszelf én onze partners dat ze menselijk, neutraal, onafhankelijk en onpartijdig zijn.”

Maar als je je laat registreren bij de overheid, hoe blijf je dan onafhankelijk?

“In veel landen hebben nationale religieuze instellingen met een langdurige aanwezigheid juist een relatief grote autonomie ten opzichte van de overheid. Dat komt doordat zij bogen op een breed draagvlak in de samenleving waarmee de overheden niet zomaar kunnen sollen als zij dat zouden willen.”

Toch beweert Van Brederode juist dat aan het ontvangen van hulp voorwaarden zijn verbonden, zoals het zweren van trouw aan het regime-Assad. Kunnen jullie donateurs verzekeren dat die voorwaarden niet gelden voor hulp verstrekt via GOPA-DERD?

“GOPA-DERD stemt zijn werk af met de overheid, maar hoeft nooit om toestemming te vragen. Dus ja, het gebeurt heel veel in Syrië dat hulp aan voorwaarden is verbonden. Maar de kerk is – naast andere godsdiensten – de enige organisatie die zónder toestemming kan werken, dankzij de autonomie die al sinds het ontstaan van de staat Syrië is geborgd. Daarin is niets veranderd in de tijd dat Assad aan de macht is. Daarom werken die andere ngo’s juist ook graag met kerken en kerkelijke organisaties samen.”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *