Soms anoniem, soms openlijk, in de kerk net zo goed als tussen indianen, vandaag en ver voor onze jaartelling: de Geest is altijd en overal. “Ik wil het bredere werk van de Geest erkennen”, zegt Aaldert Gooijer.

tekst Tjerk de Reus

Naar Pinksteren kijken veel christenen elk jaar weer reikhalzend uit. Gods Geest gaat wonen in mensen en maakt alles nieuw. Er is dynamiek, beweging, groei en vurigheid. Pinksteren? Dat is het mooiste kerkelijke feest dat er is.

Van de universele werking van de Geest kun je in andere godsdiensten iets terugvinden

Maar dan al die mensen die niet zo goed begrijpen dat duizenden mensen hun stem schor zingen in de kerkbank, bij hun huisgemeente of op een Opwekkingsconferentie. Betekent de Geest ook iets voor deze mensen, buiten de kerk? En, een andere spannende vraag: hebben de miljoenen mensen die vóór onze jaartelling leefden ooit iets gemerkt van de Geest? Met deze kwesties hield Aaldert Gooijer, predikant in Berkel en Rodenrijs, zich een aantal jaar intensief bezig. Het resulteerde in zijn boek De Geest in schepping en verlossing, dat vorige maand verscheen. In deze wetenschappelijke studie denkt hij grondig na over denkbeelden van de belangrijke theologen Karl Rahner en Karl Barth. Zijn boek is niet bedoeld voor een breed publiek, maar de kernvraag die hij aan de orde stelt, zou door elke nieuwsgierige gelovige bedacht kunnen zijn. Is de Geest er alleen voor de kerk, of moet je de kring wijder trekken?

Op welke manier heeft uw studie u persoonlijk verrijkt?

“Wat mij erg aanspreekt, is de gedachte dat de Geest niet beperkt is tot Pinksteren. Daar ligt wel de grote focus als we over de Geest nadenken, maar je moet niet vergeten dat de Geest ook een rol speelt bij de schepping en dus ook in het Oude Testament ter sprake komt. De katholieke theoloog Karl Rahner, die ik in mijn boek bespreek, zegt dat de Geest universeel werkt. Daarmee bedoelt hij dat de Geest niet alleen met de kerk te maken heeft, maar eigenlijk met alle mensen. God heeft het heil van mens en wereld op het oog. Dit doel bepaalt het werk van de Geest, ook waar mensen nog nooit iets van het evangelie hebben gehoord. De Geest maakt het voor hen mogelijk om iets van God te vernemen, hoe vaag of onbewust dat dan ook mag zijn. Mensen zijn nooit los van de Geest, ook niet als je er niets van ziet. De werking en de aanwezigheid van de Geest zijn dus heel ruim, ze omvatten alle plaatsen en tijden.”

Op basis van een dergelijke conclusie kun je stellen dat een indiaan uit het jaar nul en de christelijke God een relatie hebben, zonder dat de indiaan van die verbinding ook maar het flauwste benul heeft.

“Die indiaan staat inderdaad niet los van God. Ook al is hij er zich niet bewust van, hij kan reageren op wat de Geest hem aanreikt. Zonder bewuste kennis van God kun je bijvoorbeeld met je ethische gedrag antwoorden op de stem van de Geest. Mensen kunnen, zonder dat ze het zelf zo zouden benoemen, handelen in de Geest van Christus. Dit kom je ook tegen in de Bijbel, bijvoorbeeld als Paulus schipbreuk lijdt en op het eiland Malta terechtkomt. Hij en de andere schipbreukelingen worden dan vriendelijk ontvangen door de eilandbewoners. Paulus zegt dat deze mensen hen hebben behandeld met ‘meer dan buitengewone menslievendheid’. Dat gaat eigenlijk al in de richting van wat Jezus verkondigt over naastenliefde, dat het meer is dan het gewone. In zo’n passage zie ik iets van de ‘anonieme werking’ van de Geest, die een soort gerichtheid op God en op Christus in mensen teweegbrengt. Ik denk dat je niet te benauwd hoeft te denken over de mogelijkheden die de Geest creëert in mensen.”

Kunnen we ook in onze menselijke ervaringen misschien iets van de Geest vernemen?

“In een pastoraal gesprek kun je zoeken naar wat mensen moed geeft, wat hen troost, wat hen zichzelf laat overwinnen misschien. Hoe houdt iemand het vol in een relatie waarin hij nooit iets terugkrijgt? Hoe houd je vol terwijl alles je uit handen is geslagen? Heb je dankbaarheid ervaren? En welk besef geeft je dat? Het gaat vaak om momenten die je optillen, die even een ander licht op je leven laten vallen, die je loswrikken uit je comfortzone. Zulke ervaringen kunnen boven zichzelf uitwijzen. Francis Spufford, schrijver van het boek Dit is geen verdediging! (2013) – met als ondertitel ‘Waarom het christendom ondanks alles verrassend veel emotionele diepgang heeft’ – beschrijft hoe hij door te luisteren naar klassieke muziek de ervaring kreeg gedragen te worden. Dat gaf hem een besef van genade. Daarop begon hij na te denken over het christelijk geloof. Ik geloof dat de Geest betrokken is bij zo’n ervaring. Maar hoe je in het pastoraat bij al dat soort ervaringen aanknoopt, blijft een lastige vraag. Daar moet je open en creatief voor zijn.”

Treft u de Geest ook aan in andere godsdiensten?

“Ja, maar daar wil ik wel paar kanttekeningen bij plaatsen. Van de universele werking van de Geest kun je in andere godsdiensten iets terugvinden. Misschien kun je zeggen: de religies zijn allemaal ‘vertalingen’ van die brede aanwezigheid van de Geest in de mens, in de schepping en in de geschiedenis. Dit betekent dat je, denkend vanuit het christendom, een kern van waarheid kunt vinden in de islam, in het hindoeïsme of in andere religies. Maar je moet niet naïef en onkritisch zijn. Er is ook sprake van misduiding en verdringing: mensen kunnen dat wat de Geest hun aanreikt van zich afduwen. Een religie raakt dan heel ver uit de buurt van wat de Geest beoogt. Maar als je erkent dat de Geest op een verborgen manier aanwezig is bij mensen en een beroep op hen doet, sta je niet vreemd te kijken als andersgelovigen een voorbeeldig gedrag laten zien. Er zijn toch ook veel niet-christenen die goed doen, hoor je vaak. Natuurlijk is dat zo, dat zien we om ons heen. Daar hoef je vanuit de kerk ook helemaal niet meesmuilend over te doen. De Geest werkt in mensen, Hij spoort aan tot liefde, vrede, zorgzaamheid. Dat is de heilswil van God die de Geest bekendmaakt bij mensen, ook als ze van Jezus niets weten.”

Helpt deze zienswijze u bij uw werk als dominee?

“Ze geeft mij hoop, denk ik. God verbindt zich met mensen, ook als de kerk nog niet in beeld is. Ik besef dat de Geest mij al vooruit is als ik in het pastoraat mensen ontmoet. Ik luister naar wat mensen beweegt en ik speur naar sporen van de Geest. Ik geloof dat God al bezig met de persoon die ik voor me heb, op een manier die ik niet in de vingers heb. Dat vind ik echt hoopvol.”

Maakt het u niet te optimistisch? De Bijbel windt er geen doekjes om dat mensen sterk geneigd zijn God buiten de deur te houden.

“Je kunt te optimistisch zijn. Dat gevaar dreigt als je je er niet van bewust bent dat ook afwijzing en ontkenning een rol kunnen spelen. Dit geldt trouwens niet alleen voor de mens, ook voor de algehele cultuur. Als de Europese Unie per se alle christelijke verwijzingen uit haar grondslag wil schrappen, is er ook sprake van ontkenning van wat de Geest in de cultuur bewerkt. Als wij, westerlingen, ons uitsluitend oriënteren op wat volgens het wetenschappelijke wereldbeeld waar mag heten, dan houden we God op afstand. Dit is een vorm van verdringing, zegt de theoloog Rahner. Dit neemt niet weg dat elke mens een antenne heeft voor de boodschap van God. Je bent als schepsel afgestemd op de Geest. Maar dat hoeft je niet naïef te maken. Ik wil niet zeggen: we hebben allemaal een band met de Geest, dus alles is in kannen en kruiken. Nee, ik wil het bredere werk van de Geest erkennen, om het vervolgens te kunnen begrijpen als werk van de Geest van Christus.”

Welk ‘nieuw gezicht’ van de Geest ontmoeten we met Pinksteren?

“Wat daar gebeurt, zou je democratisering van de Geest kunnen noemen. In het Oude Testament zijn het vooral koningen, priesters en richters die de Geest ervaren. Maar dan al zijn er visioenen dat iederéén zal delen in het werk van de Geest, op een heel persoonlijke manier. Denk maar aan de profetieën van Jeremia, Joel en Ezechiël. Op Pinksteren blijkt dat de Geest verdiepend werkt en aanspoort tot radicaliteit. Dat is het nieuwe. De Geest blijkt de Geest van Christus te zijn, en dat is een geweldig belangrijke toespitsing. Waar het evangelie klinkt, krijgt het ‘anonieme’ werk van de Geest een duidelijke kleur en betekenis. Het evangelie vraagt om een reactie, het blijkt te gaan om transformatie van jouw leven. En dat is ook een kritisch proces. We maken nieuwe keuzes waar we misschien helemaal geen zin hebben.”

Veel mensen bezoeken de komende tijd Pinksterconferenties en hopen daar de ‘vervulling met de Geest’ te ervaren. Een nuttig streven?

“Ik vind dat niet verkeerd, mensen zoeken verdieping van hun persoonlijke geloofservaring. Daar kan een conferentie bij helpen. Maar ik denk niet dat de vervulling met de Geest hetzelfde is als een permanent hoog niveau van geestelijke leven. Geloof heeft momenten van intense nabijheid. Daar mag zeker aandacht voor zijn, maar de Geest is ook de ‘zuchtende’ Geest uit Romeinen 8. Het leven met de Geest heeft dus veel aspecten. Het belangrijkst zijn de vruchten van de Geest: die gaan niet over jouw goede gevoel, maar over concrete dingen die je doet of juist nalaat. Of jij met de Geest leeft, komt het duidelijkst tot uiting in hoe je met je medemens omgaat, bijvoorbeeld als dat een heel lastige persoon is. Weduwen en wezen bezoeken staat in de Bijbel hoog genoteerd. Maar je moet het niet te ver uit elkaar halen. De persoonlijk beleefde relatie met God en de dagelijkse praktijk horen bij elkaar. Als je thuiskomt van een geweldig mooie Pinksterconferentie, kan die praktijk – bijvoorbeeld de kerk waar je bij hoort – vies tegenvallen. Dan ontdek je dat een gemeente geen Pinksterconferentie is. Het is de uitdaging om, met wat je beleefd hebt van de Geest, een steentje bij te dragen.”

Aaldert Gooijer, De Geest in schepping en verlossing. De betekenis van Pinksteren in de theologie van Karl Rahner en Karl Barth, Boekencentrum, 268 blz. € 27,50

 

One thought on “Niet te benauwd doen over de Geest

  1. LS : nog nooit & te nimmer, is er zo`veel gezegd en geschreven, over de Geest — doch het gaat in feite over DE werkelijkheid achter deze vloed van woorden — dus, wat stelt DE (nuchtere) werkelijkheid voor, achter die woorden …!?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *