Wie het risico wil vermijden om op zijn nummer te worden gezet, moet niet naar de kerk gaan, vindt Kees van Ekris. Hij voert een pleidooi voor ‘profetische prediking’. Martin Luther King is een van zijn grote inspiratiebronnen.

tekst en beeld Tjerk de Reus

Wat is een profetische preek? Een soort goddelijke openbaring? Een boodschap die iedereen omverblaast? Nee hoor, zegt Kees van Ekris, het is veel ‘gewoner’. Van Ekris is predikant in Zeist en promoveerde eind mei op een studie over ‘het profetische’. Making see, luidt de titel van zijn boek, waarin hij probeert zicht te krijgen op het profetische in de praktijk van de prediking. Hij bestudeerde Dietrich Bonhoeffer, Rowan Williams, Martin Luther King en anderen. Steeds keek hij naar de betreffende preek, maar ook naar de context en naar de biografie van de prediker.
Een van de conclusies van Van Ekris luidt dat het profetische iets ‘gewoons’ is, in de zin dat het helemaal hoort bij het ‘geheim van de praktijk van prediking’. “Neem bijvoorbeeld Martin Luther King. Die geldt als een profetische prediker, maar als je zijn preken leest, zie je dat hij gewoon goed zijn werk doet. Dat mag je van elke dominee verwachten: ambachtelijkheid en bevlogenheid. Juist dán is het profetische een ‘onvermijdelijk risico’, zoals ik ergens las. Als je dat risico wilt vermijden, moet je de kansel niet op. En als je als hoorder wilt vermijden dat je een tik krijgt, moet je niet naar de kerk gaan. Ik zou King dan ook geen profetisch genie noemen, liever een meester in de praktijk van de prediking.”

→ Opvallend: Martin Luther King speelde een rol in de preek van Michael Curry, tijdens de huwelijksdienst van Meghan en Harry. Was dat een profetische preek?

“Dat was inderdaad verrassend! Het was het mooiste onderdeel van de hele dag, schreef The Guardian. De preek blijkt dan opeens levendig, verrassend en helemaal niet suf of ouderwets. Hoe kan dat? Je hoeft maar een keer iemand te hebben die refereert aan ons collectieve geheugen, aan de pijn en de onderdrukking en aan de hoop op menswaardigheid – en in één keer heb je alle aandacht. En inderdaad, ik zou die preek zeker profetisch willen noemen.”

→ Wat wordt er gecommuniceerd in zo’n profetische preek?

“Wat in elk geval gebeurt, is iets wat ik ‘congruentie’ noem: wat inhoudelijk aan de orde kwam, zagen we direct voor ons in de man die de woorden uitsprak. Hij belichaamde wat hij preekte. Een zwarte dominee uit de Verenigde Staten, een man vol vrijheid en vuur. Je zag in hem ook belangeloosheid: hij heeft geen agenda, hij vertegenwoordigt niet de kerk of het imperium. Hij staat gewoon het Woord te verkondigen. Je weet meteen: hij spreekt vanuit zijn eigen wortels, als Afro-Amerikaan. Daarbij raakte zijn preek ook een intuïtie van onze cultuur: dat racisme en onrecht dingen zijn die op tafel gebracht moeten worden. Als dat alles met elkaar een eenheid vormt, ontstaat er enorme kracht. Het appelleert ook aan ons verlangen naar een woord dat ons aankan: een woord dat al die destructieve dingen ziet, benoemt en op een bepaalde manier doorbreekt. Dat had je ook bij Mandela en Gandhi. Het profetische gaat over menselijkheid en mensonwaardigheid, over het goede en over vrijheid, in de meest fundamentele zin. Dat is ook de lijn van de Bijbelse profeten, die de vinger hebben gelegd bij minachting van mensen.”

→ Als het profetische ‘gewoon’ een onderdeel is van de praktijk van de prediking, kun je het dan ook gewoon gaan doen?

“Wat ik benoem bij Michael Curry en bij King, zijn ingrediënten van profetische prediking. Maar het is geen wiskunde. Je kunt niet zeggen: ik gooi al die elementen bij elkaar en dan heb ik een profetische preek. Het profetische is ook, om zo te zeggen, epifanisch: er ‘verschijnt’ iets waarop we geen grip hebben. Het profetische staat niet onder de beheersing van de dominee. Het is prediking, en dat betekent dat we voor we de kansel opgaan bidden om de Geest van God. Het is verkondiging van het Woord en geen sociologische analyse. Het profetische hangt niet af van het charisma van de enkeling, het is juist groter wat die prediker vermag.”

→ Toch heeft het profetische veel te maken met de ambachtelijkheid van preken, vindt u. Daar kun je toch werk van maken, zonder te denken dat je het daarmee ‘in de hand’ hebt? 

“Het is zinvol om preken te bestuderen die een profetisch karakter hebben. Dat is ook wat ik doe in mijn boek. Een collega die mijn boek las, zei: ‘Ik ben al lezend bezig geweest om mijn eigen preken ermee te vergelijken.’ Waarom wordt welk kwaad benoemd en hoe? Bonhoeffer preekte in de context van het Derde Rijk. Hij is zeer kritisch in zijn preken, maar hij wijst niet graag naar ‘de anderen’ of naar ‘de politiek’. Hij zegt: ‘wij’. Dat is solidariteit, ook in datgene wat heilloos is en als kwaad gebrandmerkt moet worden. Het gaat niet buiten onszelf om, alsof je als prediker en als hoorder je handen in onschuld kunt wassen. Voor predikanten kan het zinvol zijn om dergelijke preken te bestuderen en je dan rekenschap te geven van de context waarin die preek een profetische kracht bleek te hebben. Je zou zorgvuldig moeten kijken hoe dat ontstaat en dat dan vertalen naar jouw situatie. Als je doorhebt welke mechanismen aan het werk zijn, dan doet dat je onvermijdelijk denken aan je eigen situatie. Maar het is geen kwestie van: ‘Zo spreekt de Heer – boem.’ Je zult je ook moeten afvragen: wat maakt het los, hoe kunnen mensen ermee verder? Wat is wijsheid? Het kan ook profetisch zijn om een grap te maken. Het hoeft niet allemaal met de vuist! Je moet juist uitkijken voor autoritair machtsspreken, dan haakt de helft van je gehoor meteen af.”

→ Ook in evangelische kring en binnen het Evangelisch Werkverband (PKN) is profetie een belangrijk thema. Houdt dat verband met wat u wilt agenderen?

“Ik voel verwantschap bij het evangeli- cale besef dat er meer kennisbronnen zijn over God dan alleen maar Schrift en traditie. Ik deel die intuïtie. Maar ik denk niet dat het in meer traditionele prediking afwezig is, dat dat allemaal ‘verstandelijk’ of ‘leerstellig’ zou zijn. Wat anderen een ‘bovennatuurlijke aanstu- ring’ zouden noemen, dus directe leiding van God, dat zit ook ‘gewoon’ verstopt in praktijk: in de spirituele praktijk van de predikant die bidt, die sensitief is voor wat nu gezegd moet worden, die een Bijbelpassage bestudeert. Lastig vind ik het worden als de praktijk van de profetie een onderonsje wordt. Een profetisch woord mag ook bediscussieerd worden en anderen mogen zeggen: ik vind zus of zo. Als kritische stemmen worden wegge- duwd en alles neerkomt op een direct machtsspreken met goddelijke autoriteit, dan vind ik het lastig om mee te maken.”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *