tekst Karel Smouter beeld Shutterstock

We zijn dan misschien niet allemaal complotdenkers, analyseert publicist Karel Smouter, maar velen van ons zijn wél geneigd onze persoonlijke geschiedenissen te verknopen aan een groter plot, dat bezig is zich door de tijd heen te ontrafelen. “Juist christenen kunnen putten uit een diep reservoir aan andere manieren om met rampspoed om te gaan.”

De lucht was werkelijk zwanger van beloftes toen mijn vader me vijfentwintig jaar terug op zijn studeerkamer nodigde om samen voor het eerst het wereldwijde web te betreden. We konden zomaar door de catalogus van de Hermitage in St. Petersburg klikken en het Witte Huis mailen, maar natuurlijk ook gewoon een Nederlandse bieb raadplegen. En op de fora van De Digitale Stad konden we chatten met andere early adaptors van het Nederlandse internet. 

Ik kan me de haast fysieke sensatie van al die opwindende nieuwe mogelijkheden nog zo voor de geest halen. Ja, deze vinding zou alles anders maken, kondigden de techoptimisten van toen vol vertrouwen aan. Een betere wereld was niet ver weg. En hoe kon je in 1995 eigenlijk geen optimist zijn? Ajax won de Champions League, muren tussen mensen zouden instorten – zoals de Berlijnse Muur ruim vijf jaar eerder – en alle informatie zou vanaf nu voor iedereen met een modem beschikbaar zijn. De waarheid? Die was slecht één muisklik bij iedereen vandaan.



Een kleine kwart eeuw later zadelde een online nepnieuwscampagne de Amerikanen op met een president die zijn bevolking op primetime onbewezen en levensgevaarlijke geneesmiddelen aansmeert. Is er op the dark web een wereld ontstaan waar drugshandelaars, terroristen en pedofielen vrijwel ongehinderd hun eigen goddelijke gang kunnen gaan. En gaan er terabytes aan data op aan filmpjes met halfbakken theorieën over hoe de wereld nu werkelijk in elkaar steekt.

Want ja, de informatierevolutie die zich toen aankondigde, heeft zich inderdaad voltrokken. Maar vermoedelijk niet op de manier waarop de pioniers van het internet dat voorzagen. Anders dan bij voorgaande mediarevoluties maakte internet ons niet alleen consument van informatie, maar ook uitgever, producent en distributeur. De gevolgen daarvan zijn in deze coronatijd duidelijk zichtbaar. Parallel aan de pandemie is er een storm van even zo epische proporties aan nepnieuws en complottheorieën opgestoken. 

De eerste grote mondiale crisis in het post truth-tijdperk lijkt zo nog maar weer eens te onderstrepen dat de utopie van het internet in een dystopie veranderd is. Een wereld waarin feiten het onderspit delven ten faveure van al wat je plausibel kunt laten klinken.

Wie van complottheorieën gevrijwaard wil blijven, moet mensen – niet zelden je oom, je tante of een gewaardeerd gemeentelid – actief blokkeren, muten of negeren.

Nu zijn complottheorieën die viraal gaan natuurlijk niet van gister. Al in de vroegste dagen van het internet zongen ze rond. Dat www (world wide web), opperde een bezorgde dominee bijvoorbeeld al eens, was dat niet het teken van het beest? Als je het Hebreeuwse alfabet in een cijfersysteem omzet, staat de letter ‘wah’ immers voor 6. En die maanlanding? Die was natuurlijk hartstikke fake, zo was ook toen al op tal van kundig in elkaar gedraaide filmpjes te zien.

Maar waar je in de begintijd van het internet nog goed moest zoeken naar dit soort verhalen, worden die je nu via tal van tijdlijnen op een presenteerblaadje aangereikt. De berichten zoeken jou op, in plaats van andersom. Wie nu van complottheorieën gevrijwaard wil blijven, moet mensen – niet zelden je oom, je tante of een gewaardeerd gemeentelid – actief blokkeren, muten of negeren.

Die toegenomen zichtbaarheid van dit soort complotdenken – met name online – blijft niet zonder gevolgen. Onderzoeksbureau Ipsos peilde onlangs dat 15% van de Nederlanders er intussen van overtuigd is dat COVID-19 door de Chinezen vanuit een laboratorium bij Wuhan op de rest van de wereldbevolking is losgelaten. 29% geeft aan: ‘weet het niet zeker’. Voor de zekerheid zeg ik het toch maar even: voor die stelling is nog geen enkel bewijs gevonden. 

In Amerikaanse peilingen lopen evangelicals zelfs al jaren voorop in de cijfers van burgers die hun eigen versie van de feiten prefereren boven het officiële verhaal

En hoewel dit nog niet afzonderlijk gepeild is, lijkt het aannemelijk dat ook een deel van de Nederlandse christenen intussen volop twijfelt aan het officiële verhaal dat hun wordt voorgeschoteld. In Amerikaanse peilingen lopen evangelicals zelfs al jaren voorop in de cijfers van burgers die hun eigen versie van de feiten prefereren boven het officiële verhaal.

Dit was een fragment. Het hele verhaal lezen? Neem een abonnement of lees deze editie digitaal.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *