tekst Alain Verheij beeld Johanne de Heus

‘De plaats van een christen is het verzet’, stelde Désanne van Brederode onlangs in De Nieuwe Koers. Maakt dat van een theoloog automatisch een verzetsleider, vraagt Alain Verheij zich af. 

Als ik nadenk over mijn grootste beroepsgenoten van de vorige eeuw neig ik naar ‘ja’. De stemmen van theologen als Dietrich Bonhoeffer en Martin Luther King zingen nog altijd rond in de kerk en in de wereld. Beiden haalden net als Jezus de veertig niet en kwamen op gewelddadige wijze om het leven. Bonhoeffer werd terechtgesteld vanwege zijn verzet tegen het nazisme (zelfs op beschuldiging van betrokkenheid bij een geplande aanslag op Adolf Hitler). King werd vermoord als iconische voorman van de burgerrechtenbeweging in Amerika. Hun theologische gedachtegoed kreeg een definitief stempel van geloofwaardigheid doordat ze met heel hun leven de goede kant van de geschiedenis kozen.

Godsgezanten en de barricades, het is een combinatie die veel ouder is dan de twintigste eeuw. De grootste Hebreeuwse profeet, Mozes, leidde zijn volk in Gods naam weg uit een onderdrukkend slavenbestaan. Zodra hij op een dag een onblusbaar vuur ziet branden op een droge struik in de woestijn, weet hij wat zijn roeping is. Hij moet met tomeloze energie blijven opkomen voor hen in wie geen toekomst of leven lijkt te zitten. Mozes laat alles achter en zet zijn leven op het spel om de machtigste man ter wereld het hoofd te bieden: de farao moet zijn slaven vrijlaten. God heeft het gewild.

Graaf diep tot aan de wortels van het evangelie, en je vindt daar een gloedvol protest tegen onrecht en alle potentaten die zich ervan bedienen. We kennen de namen van tientallen bijbelse profeten die hun mond niet hielden tegen het gezag, die onvermoeibaar aanklagend schreeuwden, demonstreerden en zongen. Toch is het niet zo dat alle theologen tussen Mozes en Martin Luther King vocale helden van het protest zijn geweest. Integendeel, veruit de meeste collega’s die ik ken, laten de spandoeken (en meer) aan een ander en bewaren in ieder geval uiterlijk hun rustig, kalme moed. Ook ik ben in geen enkel opzicht waardig de schoenveters van een Bonhoeffer vast te maken. Hoe komt dat en wat let ons eigenlijk? Ik behandel hier drie barrières tussen theologen van vandaag en de felle opstand.

Avondmaalstafel

De eerste reden voor veel theologen om zich niet uitgesproken in politieke en maatschappelijke debatten te mengen, is hun kerkenwerk. Als je dominee bent, probeer je een groep vogels van diverse pluimage bij elkaar te houden. Je gaat op huisbezoek bij een Thierry Baudet stemmende weduwe, geeft catechisatie aan klimaatstakende tieners, krijgt een stuk kaas van de boer in je gemeente, hebt een diaken die met een moslim is getrouwd, en in de kerkenraad is de discussie over ‘het homostandpunt’ uitgelopen op een wankel compromis dat over twee jaar opnieuw wordt geëvalueerd. Zondagochtend moeten al deze groepen samen aan een avondmaalstafel kunnen zitten. Pak je als voorganger een publiek podium in de naam van je ideaal, dan tast je het evenwicht van je kerkelijke gemeente aan. Daarom houden veel predikanten zich koester dan ze eigenlijk zouden willen. 

De tekst gaat verder onder de foto.

Het begin van een oplossing voor dit probleem vinden we in de vroeg-bijbelse opsplitsing van het ambt in priesters en profeten. Bij de priester kon de mens terecht die toenadering tot God zocht, of met God in het reine wilde komen. De priester bemiddelde genade voor alle verschillende volksgenoten. De profeet daarentegen zette vaak een grote keel op. De profeet wees onrechtvaardige koningen terecht, of macht misbruikende geestelijken, of de collectieve tijdgeest. Je hoeft maar een willekeurige bladzijde in de profetenboeken open te slaan of je zult begrijpen dat deze mensen vaak weinig vrienden hadden. Hun taal was niet diplomatiek, hun methodiek was onorthodox en hun boodschap was nooit mals. 

Profetische theologen

Als je deze bijbelse tweedeling zou navolgen, behoud je de broodnodige groep van pastores die de kunst verstaan om Gods kudde enigszins saamhorig te maken. Daarnaast krijg je de net zo broodnodige klasse van profetische theologen. Zij hoeven minder mensen te vriend te houden, worden niet gehinderd door beroepsmatige restricties en kunnen net zo scherp uit de hoek komen als Mozes bij de farao (maar dan zonder de tien plagen). Logischerwijs zou je de priesters in de pastorie verwachten, aan de kant van de zielzorg, gemeenteopbouw en kerkstructuren. De profeten zullen vaker buiten kerkmuren werken (tenzij ze zelf een beweging vormen, zoals de Ekklesia van Huub Oosterhuis of de Pop-upkerken van Rikko Voorberg). Ze zijn freelancende denkers, sprekers of academici (zoals Janneke Stegeman), en je vindt ze in adviserende of diaconale rollen bij kerkgenootschappen.

In de tienerkamer van mijn beste vriend hing een poster waarop een leeuw en een lam waren afgebeeld. Het ultieme symbool voor God was tweeledig. Het woeste, sterke, soevereine beest, en het kwetsbare, zachte, liefdevolle diertje. De pastor moet zacht zijn, de profeet mag hard zijn. Dat zijn hun respectievelijke plaatsen in de kerk en in de wereld. 

Uit de bocht vliegen

Beide groepen kunnen op hun geheel eigen manier uit de bocht vliegen. Dat doen ze al in de Bijbel. Van de profeet Elia is de meltdowngoed gedocumenteerd: hij belandt levensmoe, eenzaam en tot op het bot gefrustreerd in de woestijn. Vlak daarvoor kwam hij uit de bus als winnaar van een confrontatie met zijn concurrenten. Hij rook bloed, en vergoot dat bloed toen ook: hij liet zijn rivaliserende profeten allemaal ombrengen. Ook Mozes liet drieduizend volksgenoten doden, toen hij zag dat zij het gouden kalf hadden aanbeden. Heilige woede kan omslaan in blinde drift, en dan zou je wensen dat profeten wat meer pastorale liefde voor de medemens hadden. Of meer geduld met de wereld.

Pastores kunnen echter ook te ver gaan. Wanneer is iets nobele zielzorg, en wanneer wordt het pappen en nathouden of zelfs medeplichtigheid in onrecht? Ieder mens is een kind van God, maar kinderen van God kunnen heel veel verkeerd doen. Dan is het niet de gewenste houding van de kerk om hen te bevestigen in hun verkeerde levensstijl. Je zou hopen dat een NSB’er in 1943 niet zonder gewetensnood uit een kerkdienst zou kunnen komen, om een extreem voorbeeld te noemen. Een kerk die zwijgt in tijden van onderdrukking, stemt praktisch toe. Dat is evengoed dodelijk als een ontsporing van profetische driftigheid. Daarom moeten priester en profeet elkaar altijd in balans houden: liefdevol waar mogelijk, streng waar nodig.

Op het internet circuleert sinds de verkiezing van Donald Trump een gefabriceerd fragment dat uit Brieven uit de hel van C.S. Lewis zou komen

Alain Verheij

Apolitiek

Een tweede reden voor theologen om zich afzijdig te houden van politiek, is de opvatting dat de kerk in essentie apolitiek is. Toen Désanne van Brederode in dit tijdschrift zei dat een christen in het verzet thuishoorde, vond zij de Syrische geestelijke vader Alexi tegenover zich. Zijn christelijke organisatie stelt zich politiek neutraal op, en puur humanitair. Het gaat hem om het helpen van mensen in nood, en dat is in de politieke realiteit van het huidige Syrië niet mogelijk als je de oppositie openlijk steunt. ‘In ons deel van de wereld leer je al gauw dat je je maar het best afzijdig kunt houden van de politiek. Machthebbers komen en gaan, maar de kerk is altijd blijven bestaan.’

Op het internet circuleert sinds de verkiezing van Donald Trump een gefabriceerd fragment dat uit Brieven uit de hel van C.S. Lewis zou komen. Het is een advies van één demon aan een andere, om te zorgen dat zijn menselijke slachtoffer zich zo veel mogelijk met politiek bezighoudt. Wie politiek bedrijft, wordt namelijk snel boos en ontwikkelt haat richting de medemens terwijl de innerlijke progressie en het groeien in persoonlijke godsvrucht erbij inschieten. Deze gedachtegang is niet echt van C.S. Lewis, maar het punt van de schrijvers en verspreiders is duidelijk. Een christen bidt en groeit in geloof en persoonlijke liefdesgaven. Politiek biedt alleen maar afleiding, valse beloften en aanleiding tot persoonlijke bitterheid.

Babylonië

Over deze tegenstelling tussen geloof en politiek kan ik kort zijn: zij is onzin. Wie politiek uit de Bijbel wil schrappen raakt Mozes kwijt, en alle profeten met hun gefoeter op het regeringsbeleid en de maatschappelijke verhoudingen. Evenals kleinschalige daden zoals die van de barmhartige Samaritaan, het communistisch samenleven van de eerste christenen, het vergeven van je schuldenaars zoals het Onze Vader het idealiseert. Daarmee dragen gelovigen een wereldbeeld uit, dat van een nieuw koninkrijk dat hier zou moeten kunnen doorbreken als we er allemaal in geloven. Natúúrlijk is het geloof politiek – van Mozes via David en de Bergrede tot aan Openbaring.

Maar daarmee is niet alles gezegd. Je kunt in een nieuwe wereld geloven en er toch een ander tijdspad op na houden. Mozes zei moedig: ‘Deze generatie zal bevrijd worden uit de slavernij’, en het gebeurde. Jeremia zei iets heel anders tegen zijn volksgenoten die in ballingschap in Babylonië belandden: ‘Leg maar mooie tuinen aan en zoek het goede leven in je nieuwe woonstad, want dit gaat nog wel even duren.’ Hij kreeg gelijk. Soms kan de revolutie niet wachten en soms moet je gelovig geduld opbrengen voordat het koninkrijk van God zich laat zien. 

Wie politiek uit de Bijbel wil schrappen raakt Mozes kwijt, en alle profeten met hun gefoeter op het regeringsbeleid en de maatschappelijke verhoudingen

Alain Verheij

Voorbeelden van gelovig geduld vind je ook bij de eerste christenen ten aanzien van de politieke situatie en de culturele mores. Rebellen trokken aan Jezus in de hoop dat Hij te vuur en te zwaard tegen de Romeinse bezetting zou optrekken, maar Hij gaf dan weinig sjoege. ‘Geef aan de keizer wat van de keizer is’, zei Hij quasi achteloos over de opgelegde belasting. Lekkere vrijheidsstrijder heb je daar. En toch: eeuwen later zou het complete Romeinse Rijk zijn banier dragen. Of Paulus, die de weggelopen slaaf Onesimus zomaar terugstuurde naar zijn eigenaar Filemon. Hij deed er alleen een pastoraal briefje bij waarin hij verklaarde dat Filemon en Onesimus geen heer en slaaf waren, maar broeders. Het is een stuk antirevolutionairder dan Mozes’ gevecht tegen de slavernij, maar het effect was op de lange termijn hetzelfde. Hoe zou een broeder zijn broer ooit als slaaf kunnen houden?

Hier stuiten we opnieuw op twee kanten van de kerk. De ene kant is het heilige ongeduld, de andere kant is het heilige geduld. Toen de farao zijn slavenvolk moest laten gaan, kon dat geen maand langer wachten. De hel brak los, net zolang totdat het goddelijk recht was ingetreden. Aan de andere kant zijn er de ballingprofeten, die hun volk tot geduld en vertrouwen maanden. Of God, die doodleuk tegen Abram zegt dat het nog vierhonderd jaar duurt voordat de ongerechtigheid van de heersende cultuur definitief gebroken wordt. Het gevoel voor religieus-politieke gerechtigheid is hetzelfde, maar de timing is totaal verschillend. Hierin herkennen we de tegenstelling tussen Van Brederode en Alexi: de een wil dat de dictator nú wordt afgezet, de ander wacht geduldig af tot de politieke wind de andere kant op waait, en helpt in de tussentijd zo veel mogelijk medemensen in Jezus’ naam. Alleen God weet wie daar gelijk heeft.

YouTube-bergreden

De derde en laatste reden waarom de nieuwe Bonhoeffer niet makkelijk is aan te wijzen onder de huidige theologen, is simpelweg dat we nu nog niet overzien wie de nieuwe Hitler is. Ik twijfel er niet aan, of Bonhoeffer heeft in zijn tijd met hoge regelmaat getwijfeld of hij wel het juiste pad had gekozen. Toekomstige generaties zullen over ons oordelen, en zij zullen daarbij het voordeel van de achterafkennis hebben. Dat voordeel hebben wij niet. We lezen de krant en de nieuwssites, de gezichten van onze gemeenteleden en de Bijbel, en ergens op de snijvlakken daartussen zoeken we naar Gods wil. Maar wat is die wil, en waar zouden Mozes, Elia en Jezus over preken als ze nu een YouTube-bergrede zouden houden?

Als Theoloog des Vaderlands publiceerde Janneke Stegeman een boek met de veelzeggende titel Alles moet anders!. In het spoor van het intersectionele feminisme moet er op vele fronten, waaronder ras en gender, een bevrijdingstheologie worden toegepast. Rikko Voorberg focust op de Griekse kampen vol vluchtelingen die door geen Europees land worden opgevangen. Huub Oosterhuis, de socialistische ‘tomatenpriester’, schreef niet lang geleden een lied voor een ruimer kinderpardon. Middels het kerkasiel voor een Armeens gezin in Den Haag maakten vele kerken, theologen en christenen zich daar vorig jaar ook hard voor. Trees van Montfoort bracht het boek Groene theologie, een theologisch klimaatpleidooi. Bert Dorenbos vecht voor het ongeboren kind, de ondertekenaars van de Nashvilleverklaring tegen het oprekken van ons verstaan van gender en seksualiteit. We moeten verder niet vergeten dat conservatief-rechtse bewegingen wereldwijd veel kerkelijke en theologische steun ontvangen, van Rusland via Europa tot Amerika. Ook dat is politiek actief christendom.

De nieuwe Bonhoeffer is niet makkelijk is aan te wijzen, simpelweg omdat we nog niet overzien wie de nieuwe Hitler is

Alain Verheij

Wil de nieuwe Bonhoeffer of Martin Luther King opstaan? Zeker is er een plek in de kerk voor activisme, zelfs op of over het randje van onfatsoenlijkheid. Zeker is er een plek in de kerk voor de ongeduldige strijd voor gerechtigheid, voor de compromisloze revolutie die geen generatie meer wil wachten. Tegelijkertijd is er ook een plek in de kerk voor de pragmatische christen die hier en nu geen verlossing verwacht, maar in de tussentijd wel graag wat wonden verbindt. En voor de kerkbestuurder die water bij de idealistische wijn moet doen om het schip der kerk drijvende te houden. 

Ze hebben elkaar nodig, de vader Alexi’s en de Désanne van Brederodes. Zonder de eerste soort theoloog zouden er vele gewonde zielen tussen wal en schip vallen. Zonder de tweede zou de kerk dreigen te vergeten wat een dynamietstaaf het evangelie eigenlijk is. Wat de implicaties eigenlijk zijn van die ene zin die elke christen regelmatig bidt: Uw koninkrijk kome.

One thought on “Wil de nieuwe Bonhoeffer opstaan?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *