Steeds meer mensen denken: de democratische rechtsstaat lost onze problemen niet op. Dus zouden we het niet eens over een andere boeg gooien?
De VS hebben sancties opgelegd aan twee leden van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag. Dat hof heeft als taak onderzoek te doen naar oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. De Amerikanen hebben het ICC nooit erkend, maar sancties zijn ongekend.
Naar de reden hoeven we niet te gissen: het hof heeft een arrestatiebevel uitgevaardigd tegen Netanyahu en andere vrienden van de Trump-regering. Daar komt bij dat het ICC het liefst ook Amerikanen zou vervolgen voor misdaden in Afghanistan en andere landen in het Midden-Oosten. De VS maken nu duidelijk: leg ons geen strobreed in de weg, anders maken we jullie het leven onmogelijk.
De afwijzing van het recht als beteugeling van de macht vinden we niet alleen in de hoogste regionen van de internationale politiek, maar ook onder de burgerbevolking. Onderzoek laat de laatste jaren consistent zien dat onder Nederlanders de sympathie voor autocratie toeneemt, zeker onder jongeren. De democratische rechtsstaat heeft niet gebracht wat ze willen, zo is de gedachte, dus misschien moeten we het eens over een andere boeg gooien.
Wie dat denkt, heeft geen idee wat het heeft gekost om tot een democratische rechtsstaat te komen. Een kleine detour. Een van de gewoonten die wij als gezin tijdens onze vakanties koesteren, is dat we zo veel mogelijk kathedralen bezoeken. Deze zomer was dat onder meer de kathedraal van het Zuid-Engelse Salisbury. Daar vinden we een van de documenten die als de grondslag van de democratische rechtsstaat worden beschouwd: het Magna Carta uit 1215.
Nu heeft het stukje perkament inmiddels een bijna mythische status gekregen en wordt het als een relikwie tentoongesteld. Een helder verlichte, heilige graal in een verder pikdonkere ruimte, 4.000 woorden, keurig uitgelijnd. Hoewel dit document heus geen blauwdruk voor de democratie is, wordt daarin ontegenzeggelijk de macht van de koning stevig aan banden gelegd. Hij moet, zo spreekt hij af, de rechten van weduwen erkennen, het gewoonterecht als basis voor de rechtspraak herstellen, geen macht uitoefenen over de kerk, ga zo maar door. Wellicht het belangrijkste: als hij zich niet aan deze afspraken houdt, mogen de edelen tegen hem in opstand komen. Een revolutionair idee.
We moeten ons goed realiseren welke titanische krachten we ontketenen als we mensen de ruimte geven het recht naast zich neer te leggen
Het Magna Carta is niet uit de lucht komen vallen. Een eerdere koning, Henry II, wilde zijn macht vergroten en liet daarom de tot dan toe mondelinge juridische traditie op schrift stellen, zodat hij de wet maximaal voor zijn doeleinden kon gebruiken. Zijn opvolger, koning Jan zonder Land, was zo wreed, onbetrouwbaar en ondeugdzaam, dat zijn baronnen besloten bij hem af te dwingen zijn macht aan banden te leggen. Het zou nog eeuwen duren, een weg van vallen en opstaan, voordat het daadwerkelijk tot een democratische rechtsstaat zou komen. Maar de eerste kiemen waren gelegd, paradoxaal genoeg ontsproten aan de pijnlijke ervaring van onbegrensde macht.
We leven in een tijd waarin de groten der aarde jacht maken op elke juridische begrenzing, tot alle macht in hun handen ligt, zoals Psalm 2 het zou zeggen; Trump, Poetin, de techbro’s die het op de EU gemunt hebben. Een groeiende groep mensen zegt: en waarom ook niet? De problemen van onze tijd worden maar niet opgelost: woningnood, migratiecrises, klimaatverandering, oorlog. Dus laat de sterke man het maar doen.
Ik zou hen willen meenemen naar Salisbury. Samen die hele geschiedenis doorlopen, de offers bezien die mensen brachten. Ja, de democratische rechtsstaat is feilbaar en leiders maken fouten. Maar we moeten ons goed realiseren welke titanische krachten we ontketenen als we op onze schreden terugkeren en mensen de ruimte geven het recht naast zich neer te leggen. Daarom: lang leve het recht! En lang leve elk instituut dat tegen de machtsdronken geweldenaars van deze aarde dat recht probeert te handhaven!
